सः स्वातन्त्र्यपूर्वसमयः। भारते ग्रामे, नगरे, सर्वत्र देशभक्तेः प्रवाहः वहति स्म। अनेके जनाः स्वजीवनानि राष्ट्राय समर्पितवन्तः । तत्र विद्यार्थिनाम् अपि महान् सहभागः आसीत् ।
तदा आंग्लसर्वकारेण स्वातन्त्र्य-आन्दोलनस्य दमनार्थं बहूनि शासनानि कृतानि आसन्। तेषु अन्यतमं शासनं -"वन्दे मातरम्" इत्येतस्य घोषणस्य निषेधः । सर्वे देशभक्ताः एतस्य विरोधं कृतवन्तः ।
तत्समये नागपुरनगरे नीलसिटिप्रौढशालायां कश्चित् धीरः बालकः पठति स्म। सः बालकः चिन्तितवान् यत् केनापि प्रकारेण एतस्य शासनस्य भङ्गः करणीयः इति । अनन्तरदिने शालां प्रति आंग्लनिरीक्षकस्य आगमनम् आसीत् । मुख्याध्यापकः एकैकाम् अपि कक्ष्यां गत्वा सूचितवान् आसीत् यत् अधिकारी यदा आगच्छति तदा केनाऽपि 'वन्दे मातरम्' इति घोषणा न वक्तव्या इति ।
अनन्तरदिने सः अधिकारी निरीक्षणार्थं कामपि एकां कक्ष्यां गतवान् । सर्वे छात्राः उत्थाय उच्चैः 'वन्दे मातरम्' इति उक्तवन्तः । भीतः मुख्याध्यापकः झटिति तम् अधिकारिणम् अन्यां कक्ष्यां नीतवान् । तत्रापि सर्वे छात्राः मिलित्वा 'वन्दे मातरम्' इति उच्चैः उक्तवन्तः । सर्वासु कक्ष्यासु अपि एतादृशमेव स्वागतं प्राप्तवान् सः अधिकारी।
कुपितः अधिकारी मुख्याध्यापकम् उक्तवान् "कः एतादृशस्य राजद्रोहस्य प्रचोदकः ? इदानीम् एव अहं ज्ञातुम् इच्छामि । तस्मै कठोरः दण्डः दातव्यः" इति।
किन्तु कोऽपि छात्रः नायकस्य नाम न उक्तवान् । कानिचन दिनानि शाला पिहिता। पश्चात् सः धीरः बालकः एव नायकः इति ज्ञात्वा तं शालातः निष्कासितवन्तः अधिकारिणः ।
तस्य एव बालकस्य जीवनस्य अपरा एका घटना । सः बालकः पितृव्येन सह एकत्र गतवान् । तत्र आंग्लशासनाधिकारी अपि आगतवान् आसीत् । बालकस्य पितृव्यः सम्भाषणसमये बालकस्य परिचयं कारयन् उक्तवान् - "एषः बालकः अत्यन्तं बुद्धिमान्, तीक्ष्णमतिः च। किन्तु पठनस्य अपेक्षया अस्य स्वातन्त्र्य-आन्दोलने एव अधिका आसक्तिः" इति।
तदा सः अधिकारी बालकं बोधितवान् "छात्रैः आन्दोलनेषु भागः न ग्रहीतव्यः । ज्ञानार्जनम् एव तेषां प्रधानं लक्ष्यम् । अध्ययनस्य समाप्तेः अनन्तरं यदा ते प्रौढाः भविष्यन्ति तदा ते आन्दोलने कार्यं करिष्यन्ति चेत् कोपि आक्षेप: नास्ति" इति।
तदा सः बालकः उक्तवान् भवतां वचनं साधु एव । अहम् अपि अङ्गीकरोमि । अद्य आरभ्य अहं स्वातन्त्र्य-आन्दोलने भागं न गृह्णामि। किन्तु राष्ट्रस्य कार्यं तु केनापि करणीयमेव किल ? भवतां सर्वेषां तु विद्यार्थिजीवनं समाप्तम् अस्ति । भवन्तः सर्वे इदानीं प्रौढाः । अतः यदि भवन्तः उद्योगं त्यक्त्वा राष्ट्रकार्ये निरताः भवन्ति तर्हि अहं निश्चिन्तः सन् अध्ययने एव मग्नः भवामि" इति।
बालकस्य तीक्ष्णम् उत्तरं श्रुत्वा सः अधिकारी दिग्भ्रान्तः । सः किमपि अवदन् मौनं ततः अन्यत्र गतवान् । एवम् आसीत् तस्य बालकस्य राष्ट्रभक्तिः, निर्भयता च ।
अयमेव बालकः अग्रे वैद्यकीयशिक्षणव्याजेन कलकत्तानगरं गत्वा क्रान्तिकारिभिः सह कार्यं कृतवान् । आन्दोलनेषु भागं गृहीत्वा कारागृहम् अपि गतवान् । अन्ते सः चिन्तितवान् - "आन्दोलनेन स्वातन्त्र्यं तु लभ्येत । किन्तु लब्धस्य स्वातन्त्र्यस्य रक्षणार्थं जनाः यावत् सिद्धाः न भवन्ति तावत् पारतन्त्र्यप्राप्तेः भयम् अस्ति एव । अतः सर्वेभ्यः राष्ट्रभक्तेः शिक्षणं दातव्यम्" इति ।
स्वचिन्तनस्य साक्षात्कारः तेन राष्ट्रिय-स्वयंसेवक-सङ्घस्य द्वारा कृतः । इदानीं समग्रे देशे रा.स्व. सङ्घस्य नाम सर्वे जानन्ति एव । अस्य संस्थापकः एव सः बालकः श्री. केशव-बलिराम-हेडगेवार: य: स्वजीवनं राष्ट्रयज्ञे समर्पितवान्, अन्यान् अपि स्वसदृशान् बहून् निर्मितवान् च।
सम्भाषणसन्देश:, जुलै १९९५