विलक्षण: आशीर्वाद:।

कश्चन महात्मा नगरम् आगतः। जनाः तस्य आशीर्वादं प्राप्तुम् अहमहमिकया गच्छन्ति स्म। एतां वार्ता श्रुतवान् राजा तदीयम् आशीर्वादं प्राप्तुं तदन्तिकं गतवान् । महात्मा तम् अवदत् 'सुभटः भव' इति । महात्मानं द्रष्टुं गतम् आस्थानपण्डितम् उद्दिश्य महात्मना आशीर्वादः कृतः 'अज्ञानी भव' इति । महाधनिकः वणिक्प्रमुखः तं महात्मानं द्रष्टुं यदा गतः तदा सः महात्मा आशीर्वादम् अकरोत् 'सेवकः भव' इति ।

एतदनन्तरदिने राजास्थाने तस्य महात्मनः विषयः यदा उपस्थितः तदा राजा, आस्थानपण्डितः, वणिक्प्रमुखः च स्वीयं स्वीयम् अनुभवम् उक्त वन्तः । विलक्षणानि एतानि आशीर्वादवाक्यानि सभासत्सु उद्वेगम् अजनयन् । कश्चन युवा सभासत् अवदत् "सः महात्मा न एव । अस्मद्देशस्य अप-माननाय आगतः अन्यदेशीयः स्यात् सः । राज्ञः एव अपमाननं तेन यत् कृतं तत् सोढुं न शक्यम्" इति । तदा वृद्धः मन्त्री उत्थाय अवदत् - "अविचिन्त्य किमपि न निर्णेतव्यम् अस्माभिः । तादृशं विलक्षणम् आशीर्वचनं किमर्थम् उक्तम् इति तमेव पृच्छाम" इति ।

अनन्तरदिने सः वृद्धः मन्त्री स्वयं गत्वा तं महात्मानं राजास्थानम् आनीतवान् । तं नमस्कृत्य विलक्षणाशीर्वादवचनानि श्रावयित्वा "एवं कथ-यतः तत्रभवतः आशयः कः ?" इति अपृच्छत् ।

तदा महात्मा अवदत् "राज्यस्य रक्षणमेव राज्ञः कार्यम् । सुभटः रक्षणकाले अल्पामपि अनवधानतां न करोति । अतः सुभटेन इव विशेषावधानेन राज्यरक्षणं करणीयम् इति अभिप्रायेण राजानम् उद्दिश्य मया उक्तं 'सुभटो भव' इति । यस्य ज्ञानम् अधिकं स्यात् सः गर्वोपेतः भवेत् । अहं सर्वं जानामि इति चिन्तयन् ज्ञानार्जने उपेक्षावान् भवेत् सः । अज्ञानी तु स्वस्य अज्ञानं ज्ञात्वा सर्वदा ज्ञानसम्पादनाय प्रयतते । अतः मया आस्थान-पण्डितम् उद्दिश्य उक्तम्- 'अज्ञानी भव' इति । वणिक्प्रमुखः तु धनाढ्यः । धनवता निर्धनानां समाजस्य च सेवा करणीया । अतः मया तम् उद्दिश्य उक्तं 'सेवकः भव' इति ।"

महात्मना कृतः आशीर्वादः विलक्षणः स्यात् चेदपि विशेषाभिप्रायगर्भः आसीत् इति जानन्तः सभास्थाः सर्वे तदीयां बुद्धिमत्तां विशेषतः श्लाघितवन्तः ।

सम्भाषणसन्देशः, ऑक्टोबर २०१९

सङ्गं मा कुरु दुष्टानाम्।

अमरावत्यां देवदत्तः नाम वणिक् आसीत् । प्रभूतं धनं सम्पादितम् आसीत् तेन । तस्य पुत्रः भट्टनाथः । दुष्टमित्राणां सहवासस्य कारणतः तस्य व्यवहारः अपि दुष्टः जातः आसीत् । पुत्रस्य व्यवहारं दृष्ट्वा महान्तं खेदम् अनुभवति स्म देवदत्तः ।

गच्छता कालेन देवदत्तस्य मरणकालः सन्निहितः । प्राणत्यागात् पूर्वं सः पुत्रम् आहूय अवदत् "पुत्र । इतः परं मम सम्पत्तेः निर्वहणं तव उत्तरदायित्वम् । एतां जागरूकतया संवर्धय । दुष्टमित्राणां सहवासं परित्यज। ऋणं तु कदापि मा कुरु" इति ।

पितुः मरणस्य अनन्तरं भट्टनाथस्य स्वेच्छाचारस्य निग्रहीता कोऽपि न आसीत् एव । दुष्टानां मित्राणाम् उपदेशं पालयन् सः मनोरञ्जनाय दुर्व्यसनाय च प्रभूतं धनं व्ययितवान् । वाणिज्यादिषु अल्पमपि अवधानं न दत्तवान् । अतः उद्योगिनः तं वञ्चितवन्तः । वाणिज्ये महती हानिः तेन अनुभूता । अपव्ययस्य कारणतः धनं समग्रं व्ययितं जातम् । तस्मात् तेन बहुभ्यः ऋणं स्वीकृतम् ।

काले ऋणप्रत्यर्पणं तेन न कृतम् इत्यतः न्यायालयस्य आदेशं प्राप्य ऋणदातारः तदीयां स्थिरसम्पत्तिं वशी-कृतवन्तः । तस्मात् भट्टनाथः निर्गतिकः जातः । जीवनं कथं निर्वहणीयम् इति अजानन् सः अश्रूणि स्त्रावितवान् । पश्चात्तापः अपि अनुभूतः तेन । पितुः उपदेशः मया न पालितः इत्यतः एव मम एषा दुरवस्था इति तेन अवगतम् ।

आत्महत्यां कर्तुम् इच्छन् सः प्रकोष्ठे अट्टाधारे रज्जुं बद्ध्वा पाशं कण्ठे योजयित्वा कूर्दनं कृतवान् । सः अट्टाधारः जीर्णः आसीत् इत्यतः तदीयं भारम् असहमानः सः भग्नः अभवत् । तस्य अन्तर्भागे सुवर्णनाणकानि आसन्। तानि सशब्दम् अपतन् ।

धनप्राप्त्या भट्टनाथः नितरां सन्तुष्टः अभवत् । जीवने कथं व्यवहरणीयम् इति विवेकः प्राप्तः आसीत् तेन । अतः तत् धनं जागरूकतया उप-युञ्जानः सः नूतनं वाणिज्यम् आरब्धवान् । श्रद्धया वाणिज्यं कुर्वता तेन अल्पे एव काले प्रभूतं धनं सम्पादितम्। पितुः उपदेशं स्मरन् सः दुष्टानां सहवासं कदापि अकुर्वन् सुखेन जीवितवान् ।

सम्भाषणसन्देश:, सप्टेम्बर २०१९

मानवता।

मुगलसाम्राज्यशासनकाले प्रवृत्ता घटना एषा । महाराष्ट्रप्रदेशे पेशवाजनैः, उत्तरस्यां शिखजनैः, दक्षिणस्यां निझामेन, हैदरालिना च सह मोगलानां घर्षणं प्रारब्धम् । तदवसरे जोधपुरसाम्राज्ये राजा रामसिंहः आधिपत्यं वहन् आसीत् । अथैकदा रामसिंहस्य पितृव्येण बखतसिंहेन जोधपुरराज्यं प्रति आक्रमणं विहितम् । अतः रामसिंहेन साहाय्यार्थं जयपुरनृपः ईश्वरसिंहः, महाराष्ट्रनृपः खाण्डेरावहोळकरश्च याचितौ । त्वरितमेव ताभ्यां सैन्यं प्रेषितम् । अहमदशाहः साहाय्यार्थं प्रार्थितः । अहमदशाहः चिन्तितवान् यत् राजपुत्रनृपाः परस्परं कलहायमानाः दृश्यन्ते यत्, तत् अस्मल्लाभाय एव इति । अतः तेन झटिति सैन्यं प्रेषितम् ।

बखतसिंहेन कथमपि ज्ञातम् - ‘अन्यसैन्यसाहाय्यार्थं समागच्छति’ इति । अतः तेन दिल्लीसम्राट् समागतः । रामसिंहनृपेण अहमदशाहव्यतिकरः कथमपि ज्ञातः । अतः तेन चातुर्यपूर्णा नूतना काचित् योजना विरचिता । स्वस्य केचित् सैनिकाः जयपुरजोधपुरपर्वतमालां प्रति प्रेषिताः । गूढपर्वतभागेषु निलीय स्थित्वा अहमदशाहसैन्यम् उपरिष्टादेव बाणवृष्ट्या अवरुद्धं तेन ।

बखतसिंहमपि विजित्य रामसिंहोऽपि त्वरितं तत्र समागतः । तेन महता शौर्येण मोगलैः सह युद्धं विहितम् । अन्ते भीतं मोगलसैन्यं तस्मात्स्थानात् पलायनम् अकरोत् । पलायमानाः मोगलसैनिकाः पिपासापीडिताः आसन् । तेषां पटमण्डपेषु बिन्दुमात्रमपि जलं न आसीत् । पिपासापीडिताः ते अनतिदूरे विद्यमानस्य तडागस्य समीपं गताः । तावता अश्वारूढाः रामसिंहसैनिकाः तत्र समागताः । 

‘कथमपि इमे जलं न पिबेयुः’ इति विचिन्त्य तान् परितः स्थित्वा तेषां जलपानं निवारितवन्तः ते । दूरस्थेन रामसिंहेन इदं दृष्टम् । तेन चिन्तितं - ‘जलपाने विघ्नकरणं न युक्तम्, न वा भारतीयसंस्कृत्यनुकूलमिदं कार्यम्’ इति ।

अतः सः त्वरितं समागत्य उच्चैः आदिष्टवान् - “मुञ्चत इमान् । इमे निःशस्त्राः, निस्सहायाः, दीनवदनाः, पिपासाबाधिताश्च । जलपानाय प्रतिगमनाय च अनुमन्यताम्” इति ।

ततः मोगलसैनिकाः जलं पीत्वा रामसिंहस्य औदार्यगुणेन आवर्जिताः सन्तः तं प्रशंसन्तः स्वस्थानं प्रतिगताः ।ततः मोगलसैनिकाः जलं पीत्वा रामसिंहस्य औदार्यगुणेन आवर्जिताः सन्तः तं प्रशंसन्तः स्वस्थानं प्रतिगताः ।

सम्भाषणसन्देशः, जुलै २०१९

मानवहृदयम्।

सः कश्चन निर्धनः दीनः जनः । जनाः वदन्ति स्म - एषः उन्मतः इति । तस्य मुखे निबिडं श्मश्रु । दीर्घाः तीक्ष्णाः नखाः । जीर्णं दुर्गन्धयुक्तं च आसीत् तदीयं वस्त्रम् । न कोऽपि जानाति स्म तस्य नाम किम् इति ।

विनयः पञ्चविंशतिवर्षीयः सहृदयः कश्चन तरुणः । सः मानवानां विकासं सर्वदा चिन्तयति स्म । एकस्मिन् दिने सः तम् उन्मत्तं दृष्टवान् । दुर्गन्धः यदा तस्य नासिकायां प्रविष्टः तदा तस्य आननम् आरक्तम् अभवत् । ततः स्वप्रकोष्ठं गतवतः तस्य मनसि बहुविधाः प्रश्नाः आगताः 'किमर्थं सः स्त्रानं न करोति ? किमर्थं सः जीर्णानि वस्त्राणि धरति ?' किन्तु विनयः किमपि उत्तरं न अवाप्तवान् ।

द्वितीये दिने विनयः पुनः तं दृष्टवान्। अद्यापि सैव स्थितिः आसीत् । अद्य सः निकटम् अगच्छत्। स्यूते स्थितं कदलीफलं तस्मै दत्तवान् । उन्मत्तः विस्मितनेत्राभ्यां तम् अपश्यत्, ततः विना प्रति वचनं च तत् अभक्षयत् ।

अग्रिमे दिने विनयस्य द्वारघण्टिका शब्दम् अकरोत् । विनयः द्वारम् उद्घाटितवान् । तदा पुरतः स्थितः पत्रवाहकः तस्मै पत्रमेकं दत्तवान् । पत्रं पठित्वा विनयः आश्चर्येण स्तब्धः । यतः सः मुख्यमन्त्रिणः सहयोगित्वेन नियुक्तः आसीत् । तेन एतत् स्वप्नेऽपि न चिन्तितम् आसीत् । अग्रिमे दिने सः यदा मन्त्रालयं प्राप्तवान् तदा मुख्यमन्त्री तस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापितवान् । समेऽपि विस्मिताः आसन् किमर्थम् एतद् सर्वम् ? विनयः अपि न जानाति स्म किमर्थं सत्कारः क्रियते इति । मुख्यमन्त्रिणा सः स्वप्रकोष्ठं नीत्वा पृष्टम् -"विस्मितः ननु भवान् एतत् कथं प्रवृत्तम् इति ?"

"आम् मान्यवर ! अहं तु सामान्यः जनः । किमर्थं मम एतावान् सत्कारः ?" इति अपृच्छत् विनयः ।

"भवान् एकस्मै उन्मत्ताय कदलीफलं यत् दत्तवान् तस्य एव अयं परिणामः । सः उन्मत्तः अहमेव आसम् । मया त्रिषु मासेषु लोकानां परीक्षणाय तथा आकृतिः निर्मिता आसीत् । कश्चन अपि तद्रूपवति मयि दयां न कृतवान्। भवान् एकः एव मानवहृदयं वहति अतः । एव सत्कारः भवतः ।"

सम्भाषणसन्देशः, ऑक्टोबर् २०१९

धूर्त: आपणिक:।

लालबहादूरशास्त्री भारतस्य सुप्रसिद्धः द्वितीयः प्रधानमन्त्री । तस्य धर्मपत्नी ललितादेवी अपि स्वातन्त्र्यान्दोलने भागग्रहीत्री एव । सा महिला दलस्य प्रमुखा आसीत् । एकदा सा आपणिकानां मनः परिवर्तयितुम् अन्याभिः महिलाभिः साकं वैदेशिकवस्तुविक्रयणस्थलं गतवती । बहवः आपणिकाः ललितादेव्याः अनुरोधं स्वीकृत्य सर्वाणि वैदेशकिवस्तूनि बहिः क्षिप्तवन्तः । किन्तु एकः आपणिकः एतत् न अङ्गीकृतवान् । सः उक्तवान् - "अहं स्वपरिवारस्य जीवननिर्वाहं कथं करिष्यामि ?"

ललितादेवी अवदत् "भवान् स्वदेश-निर्मितानि वस्तूनि विक्रीणताम्। भवान् वैदेशिक वस्तूनि विक्रीय आ‌ङ्ग्लशासनम् एव सुदृढं करोति" इति ।

आपणिकः पुनः अवदत् "भवत्यः तु स्वयमेव वैदेशिकवस्तूनाम् उपयोगं कुर्वन्ति । तथापि मम वाणिज्यं निरुन्धन्ति" इति ।

"अस्माकं वस्त्राणि देशीयानि एव । पाद-रक्षादिकम् अपि स्वदेशीयम् एव । वयं वैदेशिक-वस्तूनि कुत्र उपयुञ्ज्महे ?" इति ललितादेवी साश्चर्यं पृष्टवती ।

"भवतीनां हस्ते यानि वलयानि सन्ति तानि विदेशनिर्मितानि एव" इति आपणिकः साटोपम् अवदत् ।

ललितामहोदया एतत् न जानाति स्म यत् एतानि वलयानि कुत्रत्यानि इति । तावता काचित् अपरा महिला प्रोक्तवती "एतानि वलयानि कुत्रत्यानि इति तु वयं न जानीमः। किन्तु तव हस्ते या घटिका अस्ति सा तु विदेशनिर्मिता एव ।"

एतत् श्रुत्वा सः आपणिकः धूर्ततापूर्वकम् अवदत् - "यदि ललितादेवी स्ववलयानि भित्त्वा क्षेप्स्यति तर्हि अहम् अपि घटिकाम् इमां क्षेप्यामि" इति ।

सः जानाति स्म यत् भारतीयाः महिलाः स्ववलयानि सौभाग्यसूचकानि मत्वा न भेत्स्यन्ति इति । ललिता किङ्कर्तव्यताविमूढा जाता । एतावता तत्र लालबहादूरशास्त्री स्वमित्रैः सह समुपस्थितः । शास्त्रिवर्यः सर्वं विज्ञाय पत्नीं ललितां प्रति सङ्केतम् अकरोत् यत् वलयानि भिनत्तु इति । पत्युः अनुमतिं प्राप्य सा झटिति वलयानि भिन्नवती । एतत् दृष्ट्वा तत्र उपस्थिताः सर्वाः अपि आन्दोलनरताः महिलाः स्वस्य स्वस्य वलयानि भिन्नवत्यः । एतत् विलोक्य म्लानमुखः आपणिकः घटिकासहितं सर्वं वस्तु बहिः क्षिप्त-वान्, प्रतिज्ञातवान् च यत् कदापि वैदेशिकवस्तूनि न विक्रेष्ये इति ।

सम्भाषणसन्देश:, सप्टम्बर २०१९

अनुचितकार्यं न करोमि।

राजकोटस्थः कश्चन विद्यालयः । तस्य निरीक्षणाय कदाचित् निरीक्षकाधिकारी आगतः । मुख्याध्यापकः तं भक्त्या स्वागतीकृत्य एकैकं प्रकोष्ठं प्रति अनयत् । तत्र निरीक्षकाधिकारी छात्रान् उद्दिश्य कांश्चन प्रश्नान् पृच्छति स्म । समुचितम् उत्तरं प्राप्तं चेत् सन्तोषं च प्रकटयति स्म सः ।

मुख्याध्यापकः तं नवमकक्ष्याप्रकोष्ठम् अनयत् । अधिकारी छात्रान् उद्दिश्य - "अहं पञ्च आङ्ग्लशब्दान् वदामि । विना दोषं तान् लिखत" इति उक्त्वा पञ्च आङ्ग्लशब्दान् अवदत् ।

सर्वे छात्राः लेखितुम् उद्यताः । मुख्याध्यापकः छात्राणां मध्ये सञ्चरन् सर्वे सम्यक् लिखन्तः सन्ति किम् इति परिशीलयन् आसीत् । तदवसरे तेन ज्ञातं यत् एकेन छात्रेण 'केटल्' इत्ययं शब्दः दोष-पूर्णतया लिखितः इति । सः पादेन तस्य छात्रस्य पादं स्पृष्ट्वा तदीयम् अवधानम् आकृष्य नेत्रसङ्केतेन असूचयत् - "पार्श्वस्थेन छात्रेण यत् लिखितं तत् दृष्ट्वा दोषं समीकुरु" इति ।

किन्तु तेन छात्रेण तदीयः आदेशः न पालितः । तेन छात्रेण दोषः कृतः इत्ययम् अंशः सौभाग्येन अधिकारिणा न लक्षितः एव । अधिकारिणः निर्गमनस्य अनन्तरं मुख्याध्यापकः तं छात्रम् अपृच्छत् - "मया यत् सूचितं तस्य आशयः त्वया किं न अवगतः ?" इति ।

"अवगतः एव श्रीमन् !" - छात्रः अवदत् ।

"एवं तर्हि मम आदेशः किमर्थं न पालितः त्वया ?" - असन्तोषेण अपृच्छत् मुख्याध्यापकः ।

"अन्येन लिखितं दृष्ट्वा लेखनम् अनुचितं कार्यम् । चौर्यम् इव तत् । तादृशं कार्यं कर्तुम् अहं न सज्जः ।... मम आदेशं धिक्कृतवान् छात्रः दण्ड्यते इत्येतत् किं त्वया न स्मर्यते ?"

"अहं दण्डम् अनुभोक्तुं सज्जः, न तु अनुचितं कार्यं कर्तुम्" - सः छात्रः धैर्येण अवदत् ।

तस्य धीरवचनं श्रुत्वा आश्चर्यम् अनुभवन् मुख्याध्यापकः तदीयं मुखं निर्निमेषम् अपश्यत् । तस्य छात्रस्य नाम एव 'मोहनदासः' इति । गान्धिकुले जातः सः भाविनिकाले 'महात्मा गान्धिः' इति नाम्ना ख्यातः अभवत् ।

सम्भाषणसन्देशः, ऑगस्ट २०१९