शुद्धहृदयैः निर्मिताः कासाराः।

कदाचित् काचित् बालिका पित्रे त्रिभ्यः पितृव्येभ्यः च पाथेयं स्वीकृत्य कृषिक्षेत्रं गच्छन्ती आसीत् ।मार्गे गमनसमये काचित् शिला पादेन घट्टिता अभवत् ।

'यदि एषा मार्गे स्यात् तर्हि अन्ये अपि घट्टनं प्राप्य व्रणिताः भवेयुः' इति विचिन्त्य सा बालिका पाथेयपात्रं पार्श्वे संस्थाप्य खनित्रेण तां शिलाम् उत्खातुं प्रयासं कृतवती । आश्चर्यं नाम तस्याः शिलायाः स्पर्शतः खनित्रं सुवर्णमयं जातम् आसीत्।

एतत् दृष्ट्वा महत् आश्चर्यम् अनुभवन्ती सा धावन्ती क्षेत्रं गत्वा पितरं पितृव्यान् च प्रवृत्तं सर्वं निवेद्य सुवर्णमयतां गतं खनित्रं दर्शितवती ।पितृव्यादयः अपि आर्श्वयम् अनुभवन्तः तया सह शिलासमीपम् आगत्य अन्येन खनित्रेण शिलाम् उन्मूलयितुं प्रयासं कृतवन्तः ।

तस्मात् तैः ज्ञातं यत् एषा सामान्यशिला न, अपि तु स्पर्शमणिः इति ।ते महता प्रयासेन तां स्पर्शमणिरूपां शिलाम् उत्खाय गृहम् आगताः । चर्चया तैः निर्णीतं यत् एषः स्पर्शमणिः, सुवर्णतां गताः खनित्रादयः च राज्ञे अर्पणीयाः इति ।

ततः ते राजसमीपं गत्वा सर्वं निवेद्य स्पर्शमण्यादिकं राज्ञः पुरतः स्थापितवन्तः । राजा स्पर्शमणिं सुवर्णं वा न स्वीकृतवान् ।

सः अवदत् "भवन्तः शुद्धहृदयाः । एतत् दृष्ट्वा अहं सन्तुष्टः अस्मि । स्पर्शमणिकारणतः प्रभूतं सुवर्णं प्राप्तं भवद्भिः । अतः अत्याशया अलम् । इतोऽपि अधिकं सुवर्णं प्राप्तुं प्रयासः मास्तु । यत् सुवर्णं प्राप्तं तस्य उपयोगोन भवन्तः जनहितकार्यं कुर्वन्तु । कासारादिकं निर्मान्तु" इति ।

ततः प्रत्यागताः ते सुवर्णव्ययेन चतुरः विशालान् कासारान् निर्मितवन्तः ।तस्मात् तेषां नामानि विख्यातानि जातानि । तैः निर्मिताः 'बूढासागरः', 'सरमनसागरः', 'कैरायीसागरः', 'कुण्डमसागरः' इत्येते चत्वारः विशालसरोवराः अद्यापि पाटनक्षेत्रे सुस्थितौ एव सन्ति ।

सम्भाषणसन्देश:, सप्टेम्बर २०१७ 

विघ्नानां मध्ये एव जीवनीयम्।

किञ्चन गुरुकुलम् । तत्र बहवः विद्यार्थिनः विद्याभ्यासं कुर्वन्ति स्म । तेषु सुबोधः अपि अन्यतमः । सुबोधः बुद्धिमान् एव विद्यार्थी । किन्तु पठनसमये एकान्तताम् इच्छति सः । गुरुकुले तादृशं वातावरणं न भवति । अतः सर्वे उच्चैः एव पठन्ति । अतः पठनावसरे एकाग्रचित्ततां प्राप्तुं न शक्नोति सुबोधः । तस्मात् तस्य व्यवहारे कोपतापादयः दृश्यन्ते । अन्यान् सहाध्यायिनः तर्जयते सः । उच्चस्वरेण ये पठेयुः तेषां विषये महान् अनादरः तस्य । विद्याभ्यासे तस्य प्रगतिः अपि विशेष-व्यतिरिक्तं न आसीत् ।

गुरुः सूक्ष्मदृष्ट्या पश्यन् एतत्सर्वम् अवगच्छति स्म । अथ कदाचित् सः शिष्यम् आहूय तस्य प्रगतेः अपर्याप्ततां ज्ञापयित्वा अपृच्छत् – “वत्स ! का समस्या भवतः ?” इति ।

सुबोधः स्वसमस्यां विस्तरेण श्रावितवान् । “एकान्ततायाः अभावस्य कारणात् अहं पठने मनः निवेशयितुं न प्रभवामि” इति अवदत् सः ।

सम्भाषमाणौ तौ नदीतीरं गतवन्तौ । तत्र शिलानां मध्ये नदी प्रवहति स्म । तत् दर्शयन् आचार्यः अवदत् – “एतां नदीं पश्य । प्रवहणं तस्याः स्वभावः । अग्रे गमनसमये सा अनेकाः शिलाः विघ्नरूपेण प्राप्नोति । तथापि सा स्वप्रयत्नं तु न त्यजति, असन्तोषं न अनुभवति वा । शिलानां मध्ये एव अवसरं परिकल्प्य अग्रे गच्छति सा । शिलाः अपि तस्याः स्पर्शतः प्रमुदिताः भवन्ति । अस्माकम् अध्ययनम् अपि एवमेव भवेत् । विघ्नानां मध्ये एव अवसरः अन्वेष्टव्यः । येषाम् उच्चपठनं भवतः क्लेशाय भवेत् ते अपि भवन्ति प्रीतिमन्तः यथा भवेयुः तथा स्यात् भवतः व्यवहारः” इति ।

शिष्यः स्वस्य दोषम् अवगतवान् । सः गुरुं प्रणम्य क्षमां याचितवान् ।

तदा आचार्यः पुनः अवदत् – “अध्ययनं, जीवनम् इत्यादीनि न भवन्ति कदाचिदपि विघ्नरहितानि । विघ्नानां मध्ये एव जीवनम् अनुवर्तनीयम् । जीवने विघ्नाः एव मा भवन्तु इति न अपेक्षणीयं केनचिदपि । विघ्नानां मध्ये एव चिन्ता-रहितं जीवनं यापयितुं कौशलं सम्पादनीयम् । तदा जीवनं सुखकरं स्यात् । एषा दृष्टिः यस्य न स्यात् सः निरन्तरं कष्टम् अनुभवति । विघ्नं दत्तवन्तं भगवन्तं निन्दति सः । भगवतः निन्दनेन किम् ? विघ्नेषु सत्सु अपि कथं जीवनीयम् इत्येतत् अवगतं चेत् जीवनं कदापि कष्टाय न भवेत्” इति ।

सम्भाषणसन्देशः,जुलै २०१७

उपहारत्रयम्।

पूर्वं कश्चन उदारचरितः राजा आसीत् । सः महत्या प्रीत्या प्रजाः पालयति स्म। प्रजाजनाः अपि तस्मिन् विशेषादरवन्तः आसन् ।

तस्मिन् राज्ये कश्चन निन्दाशीलः अपि आसीत् । सः सर्वदा राज्ञः निन्दनं करोति स्म। एतत् राजा अपि जानाति स्म एव । तथापि सः शान्तः एव आसीत् ।

एकस्मिन् दिने तस्य निन्दकस्य गृहस्य पुरतः राज्ञः दूतः उपस्थितः । गोधूमपूर्णम् एकं स्यूतम्, एकं फेनकम्, एकं खण्डशर्करायुक्तं स्यूतं च निन्दकाय समर्प्य सः दूतः उक्तवान् "अस्माकं राजा भवतः कृते एतानि वस्तूनि प्रेषितवान् अस्ति।

कृपया स्वीक्रियताम्" इति ।

"किमर्थम् एतानि मह्यं प्रेषितानि तेन ?" इति आश्चर्येण पृष्टवान् सः निन्दकः ।

तदा राजदूतः उक्तवान् "भवान् सर्वदा महाराजस्य स्मरणं करोति यत्, तदर्थम्" इति ।

एतत् श्रुत्वा सः निन्दकः नितरां सन्तुष्टः अभवत् । सः चिन्तितवान् - 'मम योग्यताम् अभिज्ञाय आदरार्थम् एतानि वस्तूनि महाराजेन प्रेषितानि' इति ।

अनन्तरदिने तस्य सुहृत् कश्चन तदीयं गृहम् आगतवान् । राज्ञा प्रेषितानि वस्तूनि तस्मै प्रदर्श्य सः निन्दकः दर्पण उक्तवान् "दृष्टं खलु भवता ? महाराजः अपि मम स्नेहं प्राप्तुम् इच्छति । अतः एव तेन एतानि वस्तूनि उपायनरूपेण महां प्रेषितानि" इति ।

तदा सः सुहृत् अवदत् - "भोः । विशेषाभि-प्रायेण एतानि प्रेषितवान् अस्ति राजा। भवान् तु तत् अनवगत्य भावयति यत् राजा उपायनरूपेण एतानि प्रेषितवान् इति । वस्तुतः महामूर्खः अस्ति भवान्" इति ।

"मम मूर्खता का अस्ति अत्र ?" इति आश्चर्येण पृष्टवान् निन्दकः ।

"एतत् गोधूमचूर्णं भवतः बुभुक्षायाः निवारणार्थम् । आतृप्ति भुक्तं चेत् निद्रा प्राप्यते । तदवसरे निन्दाकार्यं न प्रवर्तेत । फेनकं च भवतः दुर्गन्धयुक्तस्य शरीरस्य शुद्धयर्थम्। खण्डशर्करा च भवतः कटुवचनयुक्तायाः जिह्वायाः मधुरता-सम्पादनार्थम् । एवं भवतः व्यवहारे परिवर्तनं भवतु इति राज्ञः अपेक्षा।"

एतत् श्रुत्वा सः निन्दकः स्वस्य व्यवहारं स्मरन् महतीं लज्जाम् अनुभूतवान् । ततः आरभ्य सः स्वस्य निन्दनस्वभावं परित्यक्तवान् ।

सम्भाषणसन्देश:, सप्टेम्बर २०१७

त्रीणि आभरणानि।

ठाकुरदासः कश्चन निर्धनः वृद्धः। सः पत्न्या पुत्रेण च सह कलकत्तातः निर्गत्य कस्मिंश्चित् ग्रामे निवसति स्म। अल्पं वेतनं तस्य। अथ कदाचित् ठाकुरदासः हठात् दिवङ्गतः। अतः कुटुम्बपोषणभारः तस्य पत्न्याः उपरि अपतत्। एवमेव वर्षाणि अतीतानि।

एकस्यां रात्रौ मातुः पादसेवा कुर्वन् पुत्रः प्रसङ्गवशात् अवदत् - “अम्ब ! अहम् अग्रे सम्यक् अध्ययनं कृत्वा विद्वान् भविष्यामि। ततः भवत्याः अनेकविधसेवां करिष्यामि” इति।

“अनेकविधसेवा नाम ?” - माता कुतूहलेन अपृच्छत्।

“महता श्रमेण धनं सम्पाद्य भवती मम अध्ययनाय व्यवस्थां करोति। अतः अहं यदा धनसम्पादनसमर्थः भविष्यामि तदा प्रतिदिनं गृहे विविधानि खाद्यानि व्यवस्थापयिष्यामि। भवती यादृशानि आभरणानि इच्छेत् तादृशानि एव आभरणानि कारयिष्यामि” इति।

“किं मया सूचितानि आभरणानि कारयेत् भवान् ?” - माता हसन्ती अपृच्छत्।

“कुतः सन्देहः तत्र ? कीदृशानि आभरणानि कारणीयानि इति उच्यताम्। तानि अवश्यमेव कारयिष्यामि” - दृढस्वरेण अवदत् पुत्रः।

“अहं त्रिविधम् आभरणम् इच्छामि। मम प्रथमा अपेक्षा - ‘ग्रामे विद्यालयः भवेत्’ इति। ‘चिकित्सालयः भवेत्’ इति द्वितीया अपेक्षा। ‘निर्धनानां जनानाम् आवासभोजनाय व्यवस्था वस्त्रवासादिव्यवस्था च भवेत्’ इति तृतीया अपेक्षा। एतानि एव मया इष्टानि आभरणानि। किम् एतानि कारयेत् भवान् ?” - माता गाम्भीर्येण अपृच्छत्।

“अम्ब ! भवत्याः वचनं शिरोधार्यं मम। एताः अपेक्षाः अवश्यमेव पूरयिष्यामि” इति अवदत् सः बालकः। एताः अपेक्षाः अवश्यमेव पूरयिष्यामि” इति अवदत् सः बालकः। अध्ययनसमाप्तेः अनन्तरं सः योग्यम् उद्योगं प्राप्य धनं सम्पादयन्, पूर्वं मात्रे दत्तं वचनं स्मरन् सर्वत्र विद्यालयानां, चिकित्सालयानां, सहायता-केन्द्राणां च आरम्भं कृतवान्। तस्य महात्मनः नाम ईश्वरचन्द्रविद्यासागरः इति।

सम्भाषणसन्देशः, जुलै २०१७

समाजस्य उत्तरदायित्वम्।

हेन्रि-ला-ग्वार्डिवर्यः जनसेवायां विशेषतः आसक्तः । सः १९३४ तः १९४५ पर्यन्तं न्यू यानगरस्य प्रमुखः सन् तस्य नगरस्य सर्वाङ्गीणाम् उन्नतिं साधितवान् । सः कदाचित् न्यायाधीशत्वेन यदा कार्यं करोति स्म तदा प्रवृत्ता घटना एषा ।

काचित् वृद्धा पौण्ड्मितस्य ब्रेड्खाद्यस्य चौर्यं यत् कृतवती तत् निमित्तीकृत्य न्यायालयं प्रति आनीता आसीत् । अपराधिस्थानस्था सा भीत्या कम्पते स्म।

विचारणा आरब्धा । स्वस्य चौर्यम् अङ्गीकुर्वती सा वृद्धा अवदत् - "अहमस्मि निर्गतिका। विधवा पुत्री, उभौ दौहित्रौ च मया सह निवसतः । पुत्री अनारोग्यात् शयितवती अस्ति गृहे। दौहित्रौ बुभुक्षाकारणतः रोदनं कुरुतः । अतः अहम् अनन्यगतिकतया आपणात् पौण्ड्मितं ब्रेड्खाद्यं चोरितवती । दारिद्र्यस्य असहायकतायाः च कारणतः मया अपराधः कृतः । कृपया क्षन्तव्या अहम्" इति ।

किन्तु ब्रेड्खाद्यापणिकः अवदत् -"चौर्यम् अपराधाय एव । चौर्यं कृतवत्यै क्षमा दीयेत चेत् तत् दुष्ट-परम्परायाः नान्द्यै भवेत् । अतः एतस्यै दण्डः देयः एव" इति ।

उभयपक्षीयमपि वादं श्रुत्वा न्यायाधीशः निर्णयं श्रावितवान् "चौर्यं यत् कृतं तदर्थं दशडालर-मितः दण्डः वृद्धया देयः" इति ।

"मम समीपे एकडालरमितं वा धनं यदि स्यात् तर्हि अहं चौर्यं किमर्थं कुर्याम् ? मदीया या दुरवस्था अस्ति तस्याः उत्तरदायी अस्ति अयं समाजः एव" इति अवदत् वृद्धा ।

तदा न्यायाधीशः दण्डधनं स्वयं दत्त्वा "उदरपोषणाय एतया वृद्धया अनन्य-गतिकतया चौर्यं कृतम्। एषा स्थितिः नितरां लज्जास्पदम् । अत्र अस्माकं सर्वेषामपि उत्तर-दायित्वम् अस्ति" इति उक्त्वा "अत्र उपस्थितः सर्वः अपि अर्धडालर्मितं धनं दद्यात् दण्डत्वेन" इति आज्ञाम् अकरोत् । स्वभागत्वेन अर्धडालरमितं धनं दत्तं तेन। ब्रेड्खाद्यापणिकम् अविहाय सर्वैः अपि अर्धडालरमितं धनं दत्तम् । एतेन क्रमेण पञ्चाशत्‌डालरमितं धनं सङ्‌गृहीतम् अभवत् तत्र ।

तावत् धनं वृद्धायै दत्तवान् न्यायाधीशः । विषादेन न्यायालयम् आगता वृद्धा विकसितवदना सती न्यायाधीशं कृतज्ञतया नमस्कृत्य ततः निर्गता ।

सम्भाषणसन्देशः, ऑक्टोबर २०१७

पुरुषप्रयास: मुख्य:।

पूर्वं महाज्ञानी तपोनिष्ठः कश्चन सज्जनः आसीत् । सः यत् वदति तदनुगुणं प्रवर्तते एव इति जनाः भावयन्ति स्म । तस्य आश्रमम् उभयतः देशद्वयम् आसीत् । तयोः राजानौ उभौ अपि तस्य महात्मनः भक्तौ एव । सर्वदा महात्मनः आशीर्वादं प्राप्य एव महाकार्येषु प्रवर्तेते स्म तौ ।

तयोः देशयोः वैरम् आसीत्। वैरत्ववृद्धि कारणतः कदाचित् युद्धप्रसङ्गः आगतः । युद्धस्य आरम्भात् पूर्वम् उभौ अपि महात्मनः आशीर्वादं प्राप्तुम् इष्टवन्तौ । आदौ पूर्वदेशस्य राजा आगत्य फलादिकं समर्प्य - "युद्धे ममैव जयः भवतु इति आशीर्वादः क्रियताम्" इति प्रार्थितवान् ।

"इष्टसिद्धिरस्तु । भवतः विजयः सुलभ-साध्यः" इति अवदत् महात्मा । सन्तुष्टः राजा ततः निर्गतवान् ।

अनन्तरदिने अन्यस्य देशस्य राजा अपि आशीर्वादप्राप्तये आगतवान् । तदा सः महात्मा अवदत् "भवतः विजयः कष्टसाध्यः" इति । राजा तं विनयेन प्रणम्य ततः निर्गतवान् ।

स्वदेशं गतवान् सः सेनाप्रमुखान् आहूय अवदत् - "एतस्मिन् युद्धे अस्माभिः जयः प्राप्तव्यः एव । प्राणान् पणीकृत्य युद्धं कृत्वा कष्टसाध्यः सः जयः प्राप्तव्यः । सर्वविधसन्नाहः प्रचलतु एतदर्थम्" इति ।

अल्पे एव काले युद्धं प्रवृत्तम् । तस्मिन् युद्धे पूर्वदेशस्य पराजयः अभवत् । एतस्मात् तस्य देशस्य राजा नितरां खिन्नः । 'विजयः सुलभसाध्यः' इति महात्मना यत् उक्तं तदनुगुणं न प्रवृत्तम् एव इति चिन्तयन् सः महात्मानं दृष्ट्वा अवदत् 'महात्मन् ! मह्यं शुभाशीर्वादः भवता दत्तः । किन्तु भवान् विजयं मम शत्रवे दापितवान्" इति ।

तदा महात्मा अवदत् "राजन् । भवतः जयः सुलभसाध्यः इति मया उक्तम्। किन्तु भवता जयप्राप्त्यर्थं परिश्रमः एव न कृतः । योग्यः युद्ध-सन्नाहः न आसीत् भवतः । पुरुषप्रयासं विना किमपि कार्यं सफलं न भवति । अनुद्यमं दर्शयन् भवान् जयं स्वयं शत्रोः अधीनं कृतवान् । अतः मया जयः शत्रवे न दापितः। सः भवता तस्मै स्वयं दत्तः" इति ।

स्वस्य दोषम् अवगत्य सः राजा शिरः अवनमय्य ततः निर्गतवान् ।

सम्भाषणसन्देशः,ऑक्टोबर २०१७

जीवनयात्राया: सूत्रम्।

कश्चन संन्यासी ग्रामात् ग्रामं गच्छन् जनान् उद्बोधयति स्म । कदाचित् प्रयाणावसरे तेन काचित् मरुभूमिः प्राप्ता ।

सः अग्रे अगच्छत् । महती पिपासा तम् अबाधत । पुनः अग्रे गमनात् तस्य पिपासा अवर्धत । तत्कारणात् कस्याश्चित् शिलायाः पार्श्वे सः उपाविशत् । अल्पे एव काले कश्चन शीतलः वायुः मन्दतया अवात् । तस्मात् सः अवगतवान् यत् समीपे एव जलम् अस्ति इति । अतः सः उत्थाय मन्दं ततः प्रस्थितवान् । अचिरात् एव तेन कश्चन कासारः प्राप्तः । सः कमण्डलुना जलं सङ्गृह्य आतृप्ति जलम् अपिबत् ।

तावता कश्चन शुनकः आगतः । सोऽपि नितरां पिपासितः । एवम् । सः अग्रे गत्वा जलम् अपिबत् । ततः जले मज्जनं कृत्वा शरीरम् आर्द्रम् अकरोत् । अनन्तरं तृप्त्या सः ततः निर्गतः । एतत् दृष्ट्वा सः संन्यासी अचिन्तयत् - ‘एतस्य शुनकस्य स्वातन्त्र्यं विशिष्टम् । एतस्य समीपे जलसङ्ग्रहाय नास्ति कमण्डलुः । जलसङ्ग्रहाय अन्यत् पात्रमपि नास्ति तस्य । तथापि निश्चिततया जीवति सः । अहं तु आत्मानं सर्वसङ्ग्रहपरित्यागिनं भावयामि । किन्तु प्रयाणावसरे सर्वदा एतं कमण्डलुं रक्षामि जागरूकतया । रात्रौ शयनसमये अपि भीतिं प्राप्नोमि - चोरः एतं चोरयेत् इति । सर्वसङ्ग्रहपरित्यागं कर्तुम् इच्छतः मम एतस्मिन् कमण्डलौ मोहः किम् अर्थम् ? यदि शुनकादिजीवी पात्रादिकं विना एव जीवितुं शक्नुयात् तर्हि शक्तिमान् बुद्धियुक्तः मानवः अहं कथं तादृशं जीवनं कर्तुं न शक्नुयाम् ? धिक् मम मोह-स्वभावम्’ इति ।

ततः सः स्वसमीपे स्थितं कमण्डलुं कासारे क्षिप्त्वा ज्ञानदातारं तं शुनकं गुरुं मत्वा तं मनसा नमस्कृत्य ततः प्रस्थितवान् । 

जीवनयात्रायां यावच्छक्यं वस्तुमोहः न्यूनीकरणीयः । वस्तुनि अल्पानि चेत् आनन्दः अधिकः । ‘अहं सर्वं जानामि’ इत्यादयः भ्रमाः; अहङ्कारः, क्रोधः इत्यादयः अपि वस्तुनि इव भारायन्ते एव जीवने । तानि अपि यावच्छक्यं न्यूनी-करणीयानि ।

सम्भाषणसन्देशः, जुलै  २०१७ 

भगवत: प्रसन्नतायै।

 कश्चन धनिकः देवालयम् अगच्छत् । देवालयस्य पुरतः आसीत् कश्चन आपणः । तत्र आसीत् एकमेव कमलपुष्पम् । 'एतत् क्रीत्वा भगवते अर्पितं चेत् महत् पुण्यं प्राप्येत' इति चिन्तयित्वा सः धनिकः आपणिकम् अपृच्छत् - "एतस्य किं मूल्यम् ?"

आपणिकः अवदत् - "विंशतिः रूप्यकाणि ।"

"एतत् मूल्यं तु अधिकम् । दश रूप्यकाणि स्वीक्रियन्ताम्" इति अवदत् धनिकः । एतत् अङ्गीकृत्य आपणिकः कमलं धनिकाय दातुं सज्जः। तावता तद्देशस्य युवराजः प्रेयस्या सह तत्र उप-स्थितः । तस्य प्रेयसी तत् कमलपुष्पं क्रेतुम् ऐच्छत्। "एतत् विंशत्या रूप्यकैः विक्रीतप्रायम्" इति अवदत् आपणिकः ।

"अहं पञ्चविंशतिं रूप्यकाणि दास्यामि । पुष्पं मह्यं दीयताम्" इति अवदत् राजकुमारः ।

यदा आपणिकः राजकुमाराय पुष्पं दातुं सज्जः तदा धनिकः अवदत् "मया क्रीतं ननु एतत् ? एवं स्थते एतदेव राजपुत्राय कथं दीयेत ?" इति ।

"भवता इतोऽपि धनं न दत्तम् । अतः अधिक-मूल्यदात्रे एतत् दातुम् अस्ति एव मम अधिकारः" इति अवदत् आपणिकः ।

"एवम् ! अहम् एतस्मै पुष्पाय शतं रूप्यकाणि दास्यामि" इति अवदत् धनिकः ।

एतत् श्रुत्वा राजपुत्रः अवदत् "अहं पञ्चशतं रूप्यकाणि दास्यामि । एतन्मया प्राप्येत एव" इति ।

धनिकः सहस्त्ररूप्यकदानाय सज्जः अभवत् । तदा राजपुत्रः पुनः अवदत् "अहं पञ्चसहस्रं रूप्यकाणि दास्यामि ।...."

पराजयम् अङ्गीकर्तुम् अनिच्छन् धनिकः अवदत् "मया दशसहस्रं रूप्यकाणि दास्यन्ते" इति ।

इतोऽपि अधिकं मूल्यं दातुं सज्जः न आसीत् राजकुमारः । अतः सः प्रेयस्या सह ततः निर्गत-वान् । ततः धनिकः दशसहस्रं रूप्यकाणि दत्त्वा तत् पुष्पम् अक्रीणात् ।

एतत्सर्वं दृष्टवान् कश्चन भद्रजनः धनिकम् अपृच्छत् - "यस्य पुष्पस्य निमित्तं यः भवान् विंशतिं रूप्यकाणि दातुमपि सज्जः न आसीत्, सोऽयं भवान् तस्मै एव पुष्पाय दशसहस्रं रूप्यकाणि कथं दत्त-वान् ?' इति ।

तदा धनिकः अवदत् "एतस्मात् व्यवहारात् मया यः पाठः पठितः तस्य मूल्यं तु दश-सहस्राधिक-मूल्यकम् । दिनात्मकाय सन्तोषाय राज-पुत्रः पञ्चसहस्रं रूप्यकाणि व्ययीकर्तुं यदि सज्जः स्यात् तर्हि भगवतः प्रसन्नतां सम्पादयितुं मया कथं वा दशसहस्रं रूप्यकाणि न व्ययीक्रियेरन् ? भगवान् तु मह्यं कोटिशः रूप्यकाणि प्रादात् । ततः एव अहं कोट्यधीशः जातः अस्मि । अतः भगवतः निमित्तं दशसहस्रस्य रूप्यकाणां व्ययः न अनुचितः" इति ।

सम्भाषणसन्देशः, ऑक्टोबर् २०१७