सर्वाधिकं मधुरं किम्?

 कदाचित् अकबरबीरबलौ सम्भाषणरतौ आस्ताम् । 'सर्वाधिकं प्रियं वस्तु किम् ?' इति अकबरेण पृष्टः बीरबलः अवदत् "मधुर-वचनानि एव सर्वाधिकप्रियाणि भवन्ति" इति । "कथं तत् ? विशाले जगति मनोहराणि वस्तूनि अनेकानि सन्ति । एवं स्थिते अपि मधुर-वचनानि एव सर्वाधिकप्रियाणि कथं भवेयुः ? सर्वथा असम्भवम् एतत् । किं भवान् स्वस्य कथनं सप्रमाणं समर्थयितुं शक्नुयात् ?" इति अपृच्छत् अकबरः । "अस्तु, सप्रमाणम् एव तत् अहं निरूपयिष्यामि । तदर्थं कश्चन कालः अपेक्ष्यते" इति अवदत् बीरबलः । राजा एतत् अङ्गीकृतवान् ।

अथ एकदा बीरबलः राज्ञीं स्वगृहं प्रति भोजनाय निमन्त्रितवान् । राज्ञी ससन्तोषं बीरबलस्य गृहम् आगता । बीरबलः तस्यै अत्युत्कृष्टं भोजनं व्यवस्थापितवान् । एतस्मात् राज्ञी नितरां सन्तुष्टा अभवत् । बीरबलं बहुधा प्रशंसितवती सा । यदा सा ततः गन्तुम् उद्यता तदा बीरबलः उच्चस्वरेण भृत्यवर्गम् उद्दिश्य अवदत् "अस्याः तुर्किण्याः गमनस्य अनन्तरं समग्रं गृहं गङ्गाजलेन प्रक्षाल्यताम्" इति ।

एतत् वचनं राज्ञया अपि श्रुतम् एव । ततः तस्याः मुखं कोपेन आरक्तं जातम् । सा क्रोधवशात् भूमिं पादेन प्रहरन्ती ततः निर्गता । क्रोधाविष्टमुखतया प्रासादं प्रत्यागतवतीं तां दृष्ट्वा अकबरः आश्चर्यं प्राप्नुवन् तां क्रोधस्य कारणम् अपृच्छत् । राज्ञी प्रवृत्तं सर्वम् उक्तवती । तां सान्त्वयन् राजा अवदत् - "सः श्वः अत्र आगमिष्यति । तदा तम् अहम् अवश्यं दण्डयिष्यामि" इति ।

अनन्तरदिने बीरबलः यदा आस्थानम् आगतः तदा राजा असन्तोषेण एव अपृच्छत्- "ह्यः राजमहिषीं गृहं प्रति निमन्त्र्य 'तुर्किणी' इति निर्दिशन् भवान् ताम् अपमानितवान् इति मया श्रुतम् । कथम् एतावत् धार्ष्ट्यम् भवतः ?" इति ।

तदा बीरबलः अवदत् - "प्रभो । अलं कोपेन । पूर्वं मया उक्तम् आसीत् मधुरं वचनम् एव सर्वाधिकं प्रियं भवति इति । तत् प्रमाणयितुं मया एवं कृतम् । भोजनरसेन सन्तुष्टा अपि राजमहिषी एकं पदं श्रुत्वा क्रुद्धा अभवत् । दृश्यतां, वचनस्य प्रभावः कीदृशः भवति इति । प्रियं वचनं प्रीतिं वर्धयति । अप्रियं वचनं कोपम् उद्दीपयति । तस्मात् एव पूर्वजाः अवदन् - सर्वदा मधुरं वचनमेव वक्तव्यम् इति ।"

बीरबलस्य कथनस्य वास्तविकताम् अवगच्छन् राजा तस्य चातुर्यात् सन्तुष्टः सन् तस्मै यथायोग्यम् उपायनम् अयच्छत् ।

सम्भाषणरान्देशः, ऑक्टोबर २०११

सम्राट् कीदृश: स्यात्?

कदाचित् कश्चन सम्राट् रथे उपविश्य राजमार्गेण गच्छन् आसीत् । ततः किञ्चित् अग्रे सामान्यवेषधारी कश्चन विरागी गच्छन् आसीत् । 'सम्राजि गच्छति सति तस्य पुरतः कस्यचित् सामान्यस्य गमनं कथं युज्येत ?' इति चिन्तयन् कश्चन राजभटः धावन् तस्य विरागिणः समीपं गत्वा सदर्पम् अवदत् "अये, रे! अपेहि मार्गात् । सम्राट् एतेन मार्गेण आगच्छन् अस्ति इत्येतत् किं त्वया न ज्ञातम् ? अपसर, अपसर" इति ।

सः विरागी गमनं स्थगयित्वा परिवृत्य सम्राजं सकृत् दृष्ट्वा मन्दहासं प्रकटय्य शान्तभावेन यथापूर्वम् अग्रे अगच्छत् । भटानां तर्जनम् अपि तस्य व्यवहारे परिवर्तनं कर्तुं न अशक्नोत् ।

भटाः सम्राजः समीपं गत्वा सर्वम् अवदन्। एतस्य श्रवणात् सम्राजः क्रोधः प्रवृद्धः । दूरात् एव विरागिणः दर्शनात् तु तस्य नेत्रे आरक्ते जाते। तावता रथः तस्य विरागिणः समीपम् आगच्छत् एव ।

रथस्थः एव सम्राट् क्रोधेन अगर्जत् "अये, अविवेकिन् । कस्त्वम् ?"

विरागी गमनं स्थगयित्वा सम्राजः अभिमुखं स्थित्वा समन्दहासम् अवदत् "अहमस्मि सम्राट् ।" एतस्य श्रवणात् राज्ञः क्रोधः प्रवृद्धः । सः अवदत् "जीर्णवस्त्रधारी, नग्नपादः, पादसञ्चारी सम्राट् कथं वा भवितुम् अर्हेत् ?' इति ।

"एवं तर्हि महार्घवस्त्रधारी, सुवर्णरथारूढः, संस्कारहीनः अहङ्कारी किं सम्राट् भवितुम् अर्हेत् ? सम्राट् तु सः एव, यश्च चित्तविकाररहितः, अहङ्कार-हीनः, जितक्रोधः, सर्वेषु श्रद्धावान्, संयमविवेकादि-पूर्णः, अनुशासनयुक्तः च स्यात् । यः आत्मनः एव शासनं कर्तुं न प्रभवेत् सः देशस्य शासनं कथं वा कर्तुं शक्नुयात् ?' इति गाम्भीर्येण अवदत् विरागी ।

एतस्य श्रवणात् राजा क्षणकालं स्तब्धः । ततः सः रथात् अवतीर्य तं विरागिणम् उपसर्प्य पादौ प्रणम्य क्षमां याचितवान् ।

सम्भाषणसन्देश:, ऑगस्ट २०११

पापभीते: मुक्ति:।

रावणस्य दिवङ्गतेः अनन्तरं प्रश्नः उत्पन्नः 'कः लङ्कायाः राजा भवेत्' इति। लक्ष्मणः रामम् अवदत् "अग्रज ! भवान् एव श्रीलङ्कायाः राजा भवतु" इति ।

किन्तु रामः - 'स्वर्णमयी अपि लङ्का मह्यं न रोचते' इति कथयन् मातृभूमेः श्रेष्ठतां प्रतिपादितवान्, लङ्काधिपत्यं च निराकृतवान् ।

पापम् आचरितवतः अग्रजस्य राज्यस्य उत्तराधि-कारितां स्वीकर्तुं विभीषणः अपि उत्सुकः न आसीत् । किन्तु रामः तं बोधितवान् - "राज्यम् अराजकं कदापि न भवेत् । प्रजानां हितकाम्यया भवता सिंहासनारोहणम् अङ्गीकरणीयम् एव" इति ।

रामस्य अनुरोधात् विभीषणः पट्टाभिषेकम् अङ्गीकृतवान् । पट्टाभिषेकविधयः सर्वे यथाविधि सम्पन्नाः । तदनन्तरं कदाचित् विभीषणः रामम् अवदत् - "आर्य ! भवतः आदेशस्य अनुगुणं मया सिंहासनस्य आरोहणं तु कृतम् । मम अग्रजेन महती सम्पत्तिः सङ्गृहीता, न तु जनप्रीतिः । सापि सम्पत्तिः न हि न्याय्येन मार्गेण अर्जिता । एतादृश्याः सम्पत्तेः उत्तराधिकारी सन् अहं महतीं पापभीतिम् अनुभवामि । किं करणीयम् इति न ज्ञायते" इति ।

तदा रामः अवदत् - "विभीषण ! सम्पत्तिः तदा एव भाराय भवेत्, यदा च सा सत्कार्येषु विनियुक्ता न स्यात् । अस्माकं देशः सम्पत्तेः सङ्ग्रहं न पूजयति, अपि तु त्यागम् । सम्पत्तिः यावत् वितीर्येत तावत् गौरवं प्राप्येत । सम्पत्तेः वितरणकर्ता एव लोके पूज्यते । अतः अग्रजस्य सम्पत्तिः पात्रे विनियुज्यताम् । तेन पापभीतिः अपगच्छेत्, भारभावः न भवेत्, सन्तृप्तिः च प्राप्येत ।

दानेन भूतानि वशीभवन्ति दानेन वैराण्यपि यान्ति नाशम् । परोऽपि बन्धुत्वमुपैति दानैः दानं हि सर्वव्यसनानि हन्ति । अतः दानपरो भव" इति ।

एतत् अङ्गीकृत्य विभीषणः दानशीलतां दर्शयन् पापभीतितः मुक्तः जातः ।

सम्भाषणसन्देशः,  ?? २०११

जननी जन्मभूमिश्च।

 सिराजुद्दौलः बङ्गालस्य राजा । कदाचित् आङ्ग्लैयैः सह यदा युद्धं प्रवर्तमानम् आसीत् तदा सिराजुद्दौलस्य सेनापतिः मीरजाफरः एव शत्रुपक्षम् आश्रितवान् । एतस्मात् सिराजुद्दौलेन महान् आघातः प्राप्तः । चिन्ताकारणातः निद्राहारादिषु अपि तस्य आसक्तिः क्षीणा जाता ।

एतत् लक्षितवती तस्य माता कदाचित् पृष्टवती - “वत्स ! का चिन्ता बाधते भवन्तम् ? किमर्थम् एतादृशी दुर्दशा भवतः ?” इति ।

“किं वदामि अम्ब ! मदीयाः एव जनाः विश्वासघातं कृतवन्तः । देशद्रोहम् आचरितवन्तः । मम सैन्यम् अल्पम् । शत्रुबलम् अस्ति अपारम् । एतादृश्यां स्थितौ किं करणीयम् इत्येव न ज्ञायते” इति ।

क्षणं विरम्य माता अवदत् - “तत् आस्तां तावत् । अहम् एकं प्रश्नं पृच्छामि । यदि इदानीं कोऽपि मां संहर्तुम् आगच्छेत् तर्हि भवान् किं कुर्यात् ?”

“तादृशं धाष्टर्यं कस्य वा भवेत् ? यदि कश्चित् तादृशं प्रयासं कर्तुम् उद्यतः भवेत् तर्हि अहं तस्य प्राणान् क्षणाभ्यन्तरे अपहरिष्यामि” इति कोपेन अवदत् सिराजुद्दौलः ।

“यदि सः शत्रुः महाशक्तिशाली स्यात् यदि वा बहवः तादृशाय कार्याय आगच्छेयुः तर्हि.... ?” इति पृष्टवती माता ।

“अम्ब ! भवत्याः प्राणानाम् अपहरणाय महाशक्तिशाली आगच्छेत् चेदपि, शतशः किं, सहस्रशः जनाः आगच्छेयुः चेदपि अहं तु निर्दयं तान् सर्वान् संहरिष्यामि” इति आवेशेन अवदत् सिराजुद्दौलः ।

“वत्स ! भवतः दृष्ट्या माता अन्या, मातृभूमिश्च अन्या । एवं ननु ? कीदृशी बालिशकल्पना भवतः !!” इति सविषादम् अवदत् माता ।

एतस्य श्रवणात् सिराजुद्दौलस्य मौढ्यम् अपगतम् । सः धैर्येण उत्साहेन च अवदत् - “अम्ब ! क्षन्तव्यः अहम् । अज्ञानात् मया इतिकर्तव्यता विस्मृता आसीत् । मातृभूमेः रक्षणाय अहं प्राणान् पणीकृत्य युद्धं करिष्यामि । शत्रून् धैर्येण साम्मुखीकृत्य यमसदं प्रति प्रेषयिष्यामि” इति ।

सम्भाषणसन्देशः, जुलै २०११ 

स्थिरं मन:।

सर्वधर्मसम्मेलने भागवहनस्य अनन्तरं स्वामिनः विवेकानन्दस्य ख्यातिः सर्वत्र प्रसृता । अमेरिकादेशस्य विविधेषु भागेषु तदीयस्य भाषणस्य आयोजनमपि प्रवृत्तम् ।

तस्य उपदेशवचनानि श्रोतुं जनाः महता प्रमाणेन उपस्थिताः भवन्ति स्म। भौतिकवादिनां तेषां मनसि विवेकानन्दस्य विषये सन्देहः अपि आसीत्। अतः ते सभायाम् अनेकविधान् प्रश्रान् पृच्छन्ति स्म ।

कदाचित् भाषणावसरे विवेकानन्दः अवदत् -"यः तत्त्वसाक्षात्कारं प्राप्तवान् स्यात् सः बाह्यस्थितिविषये आस्थारहितः भवति । या कापि स्थितिः तं न विचालयति" इति। श्रोतारः विवेकानन्दस्य एतस्मिन् वचने विश्वासं न प्राप्तवन्तः । तैः निर्णीतं यत् एतस्य परीक्षा करणीया इति ।

कदाचित् तैः विवेकानन्दस्य भाषणम् आयोजितम् । भाषणार्थं काष्ठमयी वेदिका तैः सज्जीकृता । सा उन्नता अधोभागे रिक्ता च आसीत् । तस्याः उपरि आसनादिकं संस्थापितम् । यथासमयं भाषणम् आरब्धम् । विवेकानन्दः स्फूर्तिदायिन्या शैल्या भाषणम् अनुवर्तितवान् । सः भाषणे पूर्णतः लीनः जातः ।

किन्तु तावता महान् स्फोटशब्दः श्रुतः ।

सभां परितः द्वित्रेषु स्थलेषु स्फोटनं दृष्टम् । वेदिकायाः अधः अपि स्फोटनशब्दः श्रुतः । एतस्मात् श्रोतारः अस्वस्थचित्ताः जाताः । किन्तु विवेकानन्दः तु यथापूर्वं भाषणे मग्नः । अल्पे एव काले सभायां शान्तता दृष्टा। कार्यक्रमः निर्विघ्नतया परिसमाप्तः च ।

भाषणावसरे विवेकानन्दस्य मुखे चिन्ता भीति: च न दृष्टा एव । एतत् लक्षितवन्तः आयोजकाः नितरां विस्मिताः जाताः । कार्यक्रमसमाप्तेः अनन्तरं ते विवेकानन्दं प्रणम्य "भवतः परीक्षणाय अस्माभिः स्फोटनादिकं कारितम् । भवान् तु स्थितप्रज्ञः इव एव आसीत् । भवतः कथने आचरणे च समानता एव दृश्यते । अद्य अस्माभिः वास्तविकसाधोः दर्शनं प्राप्तम्" इति उक्त्वा क्षमां याचितवन्तः । सर्वं श्रुतवतः अपि विवेकानन्दस्य मुखे सः एव मन्दहासः आसीत्, यश्च सर्वदा तत्र विलसति स्म ।

सम्भाषणसन्देश:, नोव्हेंबर २०११