गोरखपुरस्य कारागारम् । तत्र 'काकोरी' प्रकरणसम्बन्धी कश्चित् बन्धने स्थापितः आसीत् । विचारणा प्रवृत्ता । अन्ते एकस्मिन् दिने न्यायाधीशः उद्घोषितवान् - 'एतस्य अपराधः प्रमाणितः अस्ति । अतः एषः शूलारोपणेन दण्ड्यते' इति । एतत् तु पूर्वनिरीक्षितम् एव आसीत् । अतः एतत् उद्घोषणं श्रुत्वा अपि सः राष्ट्रभक्तः न खिन्नः, अपि तु सन्तोषेण हसितवान् - कठोरात् कारागारवासात् मोक्षः प्राप्तः इति कारणतः, मातुः पदतले जीवनपुष्पं समर्पयितुं मयापि अवकाशः प्राप्तः इति कारणतः च ।
पुत्रस्य मरणदण्डनविधानं ज्ञात्वा माता धावन्ती पुत्रसमीपम् आगतवती । सः राष्ट्रभक्तः मातरं पादयोः नमस्कृतवान्, ततः ताम् आलिङ्ग्य उच्चैः रोदनम् आरब्धवान् च ।
एतत् दृष्ट्रा खिन्ना माता उक्तवती -"अहं चिन्तितवती आसं यत् मम पुत्रः धीरः राष्ट्रभक्तः इति । किन्तु किम् एतत् वत्स ! मरणात् भीतिः वा भवतः ? यदि मरणं ससन्तोषं स्वागतीकर्तुं धैर्यं नास्ति भवतः, तर्हि किमर्थं वा एषः मार्गः आश्रितः भवता ?" इति।
तदा पुत्रः सगद्गदम् उक्तवान् "अम्ब ! मरणात् अल्पा अपि भीतिः नास्ति मम । भवत्याः पुत्रः अहं मरणात् कथं वा भीतः भवेयम् ? सिंहीपुत्रः सिंहः एव भवति, न तु शृगालः। अतः अलं चिन्तया । इतः परं भवत्याः वात्सल्यं प्राप्तुं न शक्नोमि इत्यतः एतानि अश्रूणि अम्ब । धीरा वात्सल्यमयी च भवती पुत्रवियोगात् खिन्ना भविष्यति इति स्मरतः मम अश्रूणि अम्ब। एतानि कदापि भीतिजनितानि न" इति ।
राष्ट्रभक्तस्य शूलारोपणदिनं सम्प्राप्तम् । तस्मिन् दिने प्रातः एव कारागाराधिकारी तं राष्ट्रभक्तम् एतं विषयं स्मारितवान् । तथापि गम्भीरवदनः सः राष्ट्रभक्तः निरातङ्क: स्थितवान् । प्रतिदिनम् इव तस्मिन् अपि दिने सः भगवतः पूजां कृतवान् । श्रद्धया भगवद्गीतां पठितवान्। शारीरकव्यायामम् अपि यथापूर्वं कृतवान् ।
एतत्सर्वं दृष्ट्वा सः कारागाराधिकारी आश्चर्येण पृष्टवान् "भोः, अचिरात् एव शूलारोपणं प्राप्नुवतः भवतः पूजा-गीतापारायणादिकं युक्तम् एव । मरणस्य सम्मुखीकरणे तादृशानि कार्याणि मनःस्थैर्यम् उत्पादयन्ति । किन्तु आसन्नमरणस्य भवतः एषः शारीरकव्यायामः किमर्थम्?" इति।तदा सः राष्ट्रभक्तः उक्तवान् "श्रीमन् । वयं भारतीयाः पुनर्जन्मनि विश्वसिमः । एतस्य जन्मनः कर्मणां फलम् एव अग्रिमे जन्मनि भविष्यति इति श्रूयते । अग्रिमे जन्मनि अपि मया देशार्थं कार्यं करणीयं, कष्टानि च अनुभोक्तव्यानि । तदर्थम् उत्तमं शरीरम् आवश्यकम् एव खलु ? अतः अद्यापि व्यायामं कृतवान् अहम्" इति। एतत् श्रुत्वा सः कारागाराधिकारी आश्चर्यचकितः जातः ।
एषः अप्रतिमः राष्ट्रभक्तः एव 'रामप्रसाद बिस्मिलः' । मातृभूम्यै आत्मानं ससन्तोषं समर्पयन् सः बहूनां प्रेरणादायकः जातः ।
सम्भाषणसन्देश:, जून १९९५