१९४२ तमे वर्षे मार्चमासे कश्चित् राष्ट्रियनायकः बिहारराज्ये सञ्चारं कुर्वन् आसीत् । तदा वैसराय्-वर्यः - "भवान् मिलतु । बहु प्रधानं सम्भाषणं करणीयम् , अतः विमानेन एव आगच्छतु" इति वार्तां प्रेषितवान् । सः नायकः वैसराय्-वर्यस्य मेलनम् अङ्गीकृतवान् । किन्तु सः विमानेन गमनं तिरस्कृतवान् । 'सहस्राधिकाः भारतीयाः सञ्श्चरितुं न येन शक्नुवन्ति तेन गन्तुम् अहम् अपि न इच्छामि" इति उक्तवान् सः ।
ततः सः सहचारिणीम् आहूय "धूमशकटे तृतीयस्तरीये विभागे गमनाय व्यवस्थां करोतु । गमनसमये बहु न्यूनं वस्तु स्वीकरोतु" इति उक्तवान् ।
निश्चिते दिने सः नायकः तस्य सहचारिणी च धूमशकटेन प्रवासम् आरब्धवन्तौ । नायकस्य प्रवासार्थम् सा सहचारिणी विभागद्वयम् (Cabin द्वयम्) आरक्षितवती आसीत् । एकं तस्य वस्तूनि स्थापयितुम्, अन्यत् तस्य उपवेशनार्थं शयनार्थं च इति ।
पाटनातः यानं प्रस्थितम् । सः घर्मकालः । प्रातः दशवादनसमये सहचारिणी आगत्य 'भोजनं सिद्धम्' इति उक्तवती । तदा सः नायकः किमपि लिखन् आसीत् । सः शिरः उन्नीय ताम् उक्तवान् "वातायनतः बहिः पश्यतु" इति । 'मत्तः कोऽपि दोषः जातः स्यात् वा' इति चिन्तयन्ती सा किञ्चित् भीता ।
सा वातायनसमीपम् आगत्य बहिः दृष्टिं प्रसारितवती । बहवः जनाः द्वारे विद्यमानं दण्डं गृहीत्वा लम्बमानाः,स्थित्वा प्रवासं कुर्वन्त: आसन् ।
तदा सः नायकः तां पृष्टवान् "भवती एव द्वितीयं विभागं मदर्थं रक्षितवती किम् ?" इति ।
"आम् । मया एव विभागद्वयम् भवतः निमित्तं रक्षितम् । एकस्मिन् एव विभागे भवतः असौकर्यं भवति इति अहं चिन्तितवती" इति सा उक्तवती ।
"भवती मम विषये एतावत् चिन्तयति इति तु सन्तोषकरः विषयः एव । मम विषये बहु अवधानं दत्तवती भवती । तथैव बहिः स्थित्वा प्रयाणं कुर्वतां विषये कदाचित् भवत्या चिन्तितं वा ?" इति सः तां पृष्टवान् ।
तस्य वचनं श्रुत्वा सा रोदनम् आरब्धवती । तदा सः उक्तवान् "मम वचनस्य आशयः ज्ञातः चेत् भवती एवं रोदनं न अकरिष्यत् । अग्रिमस्थानके स्थानकप्रमुखम् आह्वयतु" इति।
गत्वा अग्रिमस्थानके सा स्थानकप्रमुखम् आनीतवती । सः नायकः तम् उक्तवान् "भोः, एषा केनापि कारणेन मम निमित्तं विभागद्वयम् आरक्षितवती । अहं तं द्वितीयं विभागं रिक्तीकृतवान् अस्मि । तत्र लम्बमानान् आहूय अत्र तेषाम् अवकाशं कल्पयतु । तेनैव मम दुःखं न्यूनं भवति" इति ।
स्थानकप्रमुखः तथैव कृतवान् । अनन्तरमेव सः नायकः प्रशान्तः अभवत् ।
एषः एव नायकः महाबलेश्वरे यदा आसीत् तदा प्रतिदिनं सायङ्कले विहारार्थं गच्छति स्म । तदा मार्गे कश्चित् बालकः प्रतिदिनं तं नमस्करोति स्म ।
तस्य बालकस्य समीपे धर्तुं वस्त्राणि न आसन् । सः एकं मलिनं पुरातनं कौपीनं धरति स्म । स्नानेन विना तस्य शरीरं मलिनम् आसीत् । स्कन्धे एकं छिन्नं वस्त्रं धरति स्म सः । नायकः प्रतिदिनं तं बालकं पश्यति स्म । सः बालकः प्रतिदिनं तं नमस्करोति स्म ।
एकस्मिन् दिने सः नायकः सहयोगिनं कश्चित् आहूय - "तस्य बालकस्य समीपे अन्यत् कौपीनमपि न स्यात् । भवान् तं वदतु यत् श्वः अत्रैव आगच्छतु । भवते बहु मधुरभक्ष्याणि दद्मः इति" इति उक्त्वा तस्य समीपं प्रेषितवान् । सहकारी तस्य आदेशानुसारं गत्वा नायकस्य वचनं बालकं यथावत् उक्तवान् ।
अनन्तरदिने सः नायकः तस्य बालकस्य निमित्तं नूतनवस्त्रं, मधुरभक्ष्याणि, फेनकं च आनीतवान् । सर्वं तस्मै दत्त्वा "एतत् वस्त्रं भवान् धरतु । एतेन फेनकेन प्रतिदिनं स्नानं करोतु । वस्त्राणि क्षालयतु च। यदा फेनकं समाप्यते तदा मां वदतु। अहं पुनः दास्यामि" इति ।
बालकः बहु सन्तुष्टः । सः तदारभ्यः प्रतिदिनं स्नानम् आरब्धवान् ।
एवं सः महापुरुषः नायकः, केवलेनभाषणेन समाजे परिवर्तनम् आनेतुं न शक्यते इति सम्यक् ज्ञातवान् इति कारणेन स्वयं कार्यं कुर्वन् अन्यान् बोधितवान् । सः नायकः एव अहिंसामार्गेण सत्याग्रहद्वारा स्वातन्त्र्यार्थं कार्यं कृतवान्, भारतस्य राष्ट्रपिता इति ख्यातः च मोहनदास-करमचन्दगान्धिवर्यः ।
सम्भाषणसन्देश:, अगस्त १९९५