पुरा नैमिषारण्ये कृपालुः नाम किरातः आसीत् । सः वने खर्जूरवृक्षय्य रसं सङ्गृह्य विक्रीय तेन एव जीवनं करोति स्म । सः एकं विशिष्टं मन्त्रं जानाति स्म । तेन मन्त्रेण सर्वान् वृक्षान् नमयित्वा सः रसं सङ्गृह्णाति स्म। सः रहस्यरूपेण एतत् कार्यं करोति स्म ।
कदाचित् कृपालुः आत्मानं गोपयित्वा वृक्षान् नमयन् रसं सङ्गृह्णन् आसीत् । तदा तत्र आगतः महर्षिः वेदव्यासः अकस्मात् तं दृष्टवान् । सः तत् दृष्ट्वा चकितः अभवत् । तदा कृपालुः तं दृष्ट्रा अनुक्षणं ततः अदृश्यः अभवत् ।
एकदा वेदव्यासः कृपालुना मेलितुं तस्य गृहं गतवान् । किन्तु दूरात् एव वेदव्यासस्य आगमनं ज्ञात्वा कृपालुः ततः पलायनं कृतवान् । वेदव्यासः पुन: पुन: बहुवारं कृपालुना मेलितुं प्रयत्नं कृतवान् । किन्तु बहुधा प्रयत्ने कृते अपि कृपालोः दर्शनं न अभवत् ।
एवं वेदव्यासः निराशः अपि पुनः आशाभावनां प्राप्य पुनश्च गच्छति स्म। एवं यदा एकदा सः गतवान् तदा सः कृपालोः पुत्रेण दक्षेण मिलितवान् । सः गृहमागतं वेदव्यासं - "श्रीमन्, केन कारणेन भवान् पुनः पुनः मम पितरम् अन्विष्य आगच्छति ? यदि वदति तर्हि अहं यथाशक्ति साहाय्यं करोमि" इति उक्तवान् ।
महर्षिः वेदव्यासः तम् उक्तवान् "वत्स ! भवतः पिता एकं विशिष्टं मन्त्रं जानाति । तेन सः महतः वृक्षान् अपि नमयति । भवतः पितुः सकाशात् तं मन्त्रं प्राप्तुम् अहं पुनः पुनः आगच्छन् अस्मि" इति ।
तदा दक्षः अवदत् - "भगवन् ! एषः विषयः पूर्वमेव भवता किमर्थं न उक्तः ? भवता पृष्टे सति अहम् एव तं मन्त्रम् उपदिष्टवान् स्याम् । भवतु नाम । इदानीम् एव अहं भवन्तं तं मन्त्रम् उपदिशामि" इति उक्त्वा स: वेदव्यासं तं मन्त्रम् उपदिष्टवान् । दक्षात् मन्त्रं प्राप्य वेदव्यासः कृतज्ञतावचनानि उक्त्वा स्वाश्रमं गतवान् ।
यदा कृपालुः प्रत्यागतः तदा पुत्रः दक्षः सर्वं पित्रे निवेदितवान् । पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कृपालुः अवदत् -"वत्स ! भवता उचितं न आचरितम् । वयं तु नीचकुलोत्पन्नाः । वेदव्यासः तु ब्रह्मर्षिः । ब्रह्मर्षिः नीचकुलोत्पन्नेषु आदरवान् कदापि न भवति। यः मन्त्रम् उपदिशति सः आदरार्हः । आदरार्हे जने अनादरः मन्त्रफलं नाशयति । मन्त्रोपदेशद्वारा आदरार्हतां प्राप्तवतः अपि अस्मान् वेदव्यासः आदरेण न पश्येत् एव । अतः अस्माभिः उपदिष्टस्य अपि मन्त्रस्य फलं प्राप्तुं न अर्हति वेदव्यासः" इति।
"तात ! तस्य व्यवहारस्य दर्शनात् अहं चिन्तयामि यत् वेदव्यासः तादृशः न इति" इति उक्तवान् दक्षः ।
"यदि सः तादृशः न स्यात् तर्हि सन्तोषः एव । प्रायः उत्तमकुलीयाः एवं भवन्ति इत्यतः मया एवम् उक्तम् । किमर्थम् आवयोः चर्चा ? भवान् तस्य आश्रमं गत्वा सः कीदृशः इति परीक्ष्य एव आगच्छतु तावत्" इति उक्तवान्कृपालुः ।
पितुः आदेशानुसारं दक्षः वेदव्यासस्य आश्रमं गतवान् । तदा वेदव्यासः शिष्यान् पाठयन् आसीत् ।
समागतं दक्षं दृष्ट्वा वेदव्यासः अनुक्षणम् उत्थाय आगत्य तं स्वागती-कृतवान् । कुटीरस्य अन्तः नीत्वा अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कृतवान् कुशलप्रश्नान् अपि कृतवान् । तस्य योग्यां भोजनादिव्यवस्थां च कल्पितवान् । यदा दक्षः ततः प्रस्थितवान् तदा वेदव्यासः श्रद्धाभक्तिपूर्वकं पुनश्च तस्मै धन्यवादान् समर्पितवान् ।
मनसा वेदव्यासं अभिनन्दन् दक्षः तस्मै कृतज्ञतां समर्प्य स्वगृहं प्रतिगतवान् । पुत्रात् सर्व वृत्तान्तं ज्ञात्वा कृपालुः अपि सन्तुष्टः अभवत् ।
सम्भाषणसन्देश:, सप्टेंबर १९९५