पंजाबराज्यस्य गुजरान्वाला जनपदे गोस्वामितुलसीदासस्य वंशीयः हिरानन्दनामकः कश्चित् ब्राह्मणः आसीत् । तस्य पत्नी १८७५ तमे वर्षे अक्टोबरमासे द्वितीयदिनाङ्के दिपावलीपर्वणः अनन्तरदिने एकं शिशुं प्रसूतवती । मासाभ्यन्तरे एव सा दिवङ्गता । सः मातृहीनः शिशुः एव अस्याः कथायाः नायकः ।
मातृविहीनं शिशुं तस्य पितृव्या पालितवती । पञ्चमे वयसि तस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । प्रथमं बाल्यशिक्षणम् उर्दूशालायां मौल्वीसमीपे अभवत् । तत्र सः सम्यक् फार्सीभाषाम् अधीतवान् ।
पश्चात् सः अग्रिमशिक्षणार्थं मुरलीवालातः गुजरान्वाला आगतवान् । तत्र तस्य पितुः मित्रं भक्तः धन्नारामः तस्य पोषणस्य दायित्वम् अङ्गीकृतवान् । तत्र सः बालकः आंग्लशालायाम् अध्ययनं कृतवान् । बालकस्य ज्ञानपिपासा अत्यधिका आसीत् । सः विद्यालयतः गृहम् आगत्य धन्नारामात् गभीरान् आध्यात्मिक-विचारान् अपि शृणोति स्म । तथापि विद्यालये सर्वदा प्रथमस्थानं तस्य एव आसीत् ।
पञ्चदशे वयसि सः मेट्रिक्युलेशन्- परीक्षायां प्रथमां श्रेणीं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् । तेन तस्य गुरवः, धन्नारामः, तस्य सहपाठिनश्च बहु सन्तुष्टाः । परं सः सन्तोषः दीर्घकालीनः न आसीत् । तस्य बालकस्य गृहे बहु दारिद्रयम् आसीत् । अतः तस्य पिता हिरानन्दः "गृहम् आगत्य कमपि उद्योगं प्राप्य साहाय्यं करोतु" इति आदिष्टवान् ।बालकस्य तु अग्रे पठनीयमिति इच्छा आसीत् । अतः, पितुः अनुमत्या विना धन्नारामस्य प्रोत्साहनेन अग्रे अध्ययनं करणीयमिति सः निश्चितवान् । तदा पिता हिरानन्दः क्रोधेन तम् उक्तवान् - "अहम् इतः परं भवतः शिक्षणार्थं साहाय्यं न करोमि । अपि च इतः परं मत्तः भवता किमपि न अपेक्षणीयम्। भवान् मम पुत्रः एव न" इति ।
तथापि सः बालकः अत्यन्त-ज्ञानलिप्सया लाहोरनगरं गत्वा तत्र मिशन्-महाविद्यालये प्रवेशं प्राप्तवान् । तत्र तस्य साहाय्यं कर्तुं केऽपि जनाः न आसन् । नगरसभासमितितः प्राप्यमाणेन धनेनैव तेन आहारस्य, प्रकोष्ठभाटकस्य, पुस्तकस्य, अन्येषां च व्ययानां निर्वाहः करणीयः आसीत् ।
कदाचित् यदा सः पुस्तकार्थं धनं व्ययीकरोति स्म तदा भोजनार्थं न्यूनं भवति स्म । बहुषु दिनेषु सः एकेनैव भोजनेन दिनानि यापितवान् । कदाचित् आदिनम् उपवासः अपि कृतः तेन । तादृशक्लेशे अपि सः कदापि न खिन्नः । अपि च सः क्लेशात् न भीतः, न वा प्रतिनिवर्तनविषये मतिं कृतवान् । आहारन्यूनताकारणेन सः तदा तदा अस्वस्थः भवति स्म । अस्वस्थः अपि सः प्रतिदिनं नियमेन अध्ययनं करोति स्म एव ।
महाविद्यालये तस्य ऐच्छिकभाषा फार्सीभाषा आसीत् । तदा अन्ये केचन 'हिन्दुः सन् संस्कृतं न जानाति भवान्' इति आक्षिप्तवन्तः । तत् श्रुत्वा सः युवकः निश्चितवान् यत् अहं संस्कृतम् ऐच्छिकरूपेण पठित्वा एव एफ्.ए. परीक्षां लिखामि इति । सः गत्वा संस्कृतशिक्षकं पृष्टवान् । संस्कृतशिक्षकस्य चिन्ता सञ्जाता 'कथम् एषः संस्कृतानभिज्ञः पाठनीयः' इति । अन्यत्र तस्य फार्सिशिक्षकः तस्य निवर्तनं न इच्छति । तथापि सः युवकः तु छलेन संस्कृतमेव पठितवान् । वर्षान्ते सः संस्कृते अपि उत्तमान् अङ्कान् लब्ध्वा प्रथमस्थानं प्राप्य उत्तीर्णः अभवत् ।
तस्य युवकस्य बाल्ये एव विवाहः जातः आसीत् । यदा एफ्.ए. परीक्षायाम् उत्तीर्णः इति वार्ता ज्ञाता तदा तस्य पिता पुनश्च आगत्य 'गृहं प्रत्यागच्छतु' इति उक्तवान् । यदा पुत्रः न अङ्गीकृतवान् तदा गृहे विद्यमानां तस्य पत्नीम् आनीय तस्मै समर्प्य "भवतः पत्नीं भवानेव पालयतु" इति कोपेन उक्त्वा गतवान् ।कुटुम्बनिर्वहणार्थम् धनं सम्पादयता तेन अध्ययनं करणीयम् आपतितम् । तथापि सः अधीरः न अभवत् । बी.ए. द्वितीयवर्षार्थं सः प्रवेशं प्राप्तवान् । यदा बहु क्लेशः भवति स्म तदा सः एकान्ते देवम् उद्दिश्य "मम दोषान् क्षाम्यतु । माम् उद्धरतु । अहं भवन्तम् एव शरणं गतः अस्मि" इत्यादिरूपेण निवेदयन् अश्रूणि स्रावयति स्म । एवं सर्वत्र निरुत्साहे दृष्टे सति अपि सः एकस्मिन् दिने रात्रौ देवस्य पुरतः उपविश्य -
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव ।।"
इति आत्मसमर्पणं कृतवान् । पश्चात् निद्रां कृतवान् । प्रातः यदा सः विद्यालयं गतवान् तदा विद्यालयसमीपे विद्यमानस्य मिष्टान्नापणस्य स्वामी आगत्य "भवता इतःपरं भोजनार्थं मम गृहम् आगन्तव्यम्" इति निवेदितवान् । अपि च तस्य वासार्थम् एक प्रकोष्ठमपि दत्तवान् । तस्य श्वशुरः आगत्य पुत्रीं स्वगृहं नीतवान् । कश्चित् धनिकः अग्रे आगत्य तस्य पुस्तकक्रयणादिनिमित्तं धनसाहाय्यं कृतवान् ।
एवं सः स्नातकपदवीं प्राप्य स्नातकोत्तरपदवीम् अपि प्राप्तवान् । पश्चात् शिक्षकः सन् कानिचन वर्षाणि कार्यं कृतवान् । गच्छता कालेन तस्मिन् देवे भक्तिः वैराग्यभावः च दिने दिने प्रवृद्धः । पश्चात् वानप्रस्थाश्रमं प्रविश्य सः संन्यासमपि स्वीकृतवान् । वेदान्तविचारं समग्रे विश्वे प्रसारितवान् । अन्ते गङ्गानद्यां स्वशरीरं परित्यक्तवान् । सः ज्ञाननिधिः प्रेमस्वरूपी, संन्यासी महात्मा एव श्री स्वामी रामतीर्थः ।
सम्भाषणसन्देश:, ऑक्टोबर १९९५