१९०७ तमे क्रिस्ताब्दे एकस्मिन् दिने लण्डन्नगरे भारतभवने विनायक-दामोदर-सावरकरस्य भाषणम् आसीत्। भाषणे तेन जपानीयानां देशभक्तिः पराक्रमः च वर्णितः। तदा भाषणस्य अन्ते कश्चित् युवकः उत्थाय उक्तवान् "सः कः महान् विषयः इति जपानीयानां वर्णन क्रियते भवता ? भारतीयाः अपि पराक्रमशालिनः, देशभक्ताः च। प्रपञ्चस्य जनाः अस्माकं पराक्रमस्य श्लाघनं करिष्यन्ति । भवन्तः सर्वे द्रक्ष्यन्ति च" इति।
सः युवकः तस्य कालस्य अत्याधुनिकेन वेषभूषणेन आत्मानम् अलङ्कृतवान् आसीत् । दर्शनेनैव सः विलासजीवी इति ज्ञायते स्म।
तं दृष्ट्वा हसन्तः अन्ये उक्तवन्तः "उत्तरकुमारेण इव वाचा पौरुषप्रदर्शनेन भवता उक्तं सिद्ध न भवति। यः राष्ट्रभक्तः भवति तेन बहु कष्टं सोढव्यं भवति" इति।
एवं तेषु महती चर्चा प्रवृत्ता । अन्ते सः युवकः उक्तवान् ,"भवन्तः मम परीक्षां कर्तुं शकुवन्ति । अहं सुमहत् कष्टं सोढुं समर्थः अस्मि" इति।
तदा कश्चित् युवकः एकां पत्रसूत्रीं स्वीकृत्य तस्य हस्ते वेधनं कृतवान् । पत्रसूची हस्तस्य अन्तः गता । रक्तम् उत्स: इव उद्गतम्। तथापि तस्य युवकस्य मुखे मन्दहासः यथापूर्वम् आसीत् । तस्य मनोदार्ढ्यं दृष्ट्वा तस्य स्नेहिताः सर्वे चकिताः ।
अन्यस्मिन् कस्मिश्चित् दिने भारतभवने काचित् विशिष्टा सभा प्रचलन्ती आसीत्। तदा सर्वे अकस्मात् उच्चै: गीतश्रावकयन्त्रद्वारा गीतं श्रुतवन्तः । तत् एकं प्रेमगीतम् आसीत् । कश्चित् पुनः पुनः तदेव गीतं श्रावयान् आसीत् । एतेन सभायां स्थितानां जनानां एकाग्रतायाः भङ्गः अभवत् । तदा कः सभायाः विघ्नोत्पादकः इति द्रष्टुं विनायक-सावरकरः बहिः आगतवान् । वरण्डे वातायनसमीपे एव सः अलङ्कारप्रियः युवक: गीत शृण्वन् नृत्यन् आसीत् । बहिः युवतीनां समूहः आसीत्। ताः गीतं शृण्वन्त्यः हसन्त्यः आसन्।
तस्य युवकस्य विषये सावरकरस्य महान् कोपः आगतः । अतः सः तम् उक्तवान् "कि भोः, भवतः वचने, आचरणे च साम्यता एव नास्ति खलु! । देशभक्तिविषये बहु वदति भवान्। किन्तु सभां तु नागच्छति। कि भवतः एतादृशः व्यवहारः देशभक्तानां योग्यः अस्ति ? भवान् सभाम् न आगच्छति चेत् अपि चिन्ता नास्ति । अन्येषां विघ्नं वा मा करोतु" इति ।
सावरकरस्य वचनं श्रुत्वा सः युवकः गीतश्रावकं स्वीकृत्य मौनं ततः गतवान्।
पञ्चषाणि दिनानि सः युवकः भारतभवनस्य मार्गे अपि न आगतवान्। अनन्तरं कदाचित् आगत्य एकस्मिन् दिने सावरकरेण मिलित्वा उक्तवान् "भोः, सावरकरमहोदय , किं राष्ट्रार्थम् आत्मसमर्पणस्य समयः सन्निहितः ?" इति ।
सावरकरः उक्तवान् "यदा आत्मसमर्पणार्थं निश्चयः क्रियते तदा समयः सन्निहितः इत्येव अर्थः" इति।
"तर्हि अहम् आत्मबलिदानार्थं सिद्धः अस्मि" इति सः युवकः उक्तवान् ।
"तर्हि मया सह आगच्छतु" इति उक्त्वा सावरकरः तं स्वप्रकोष्ठं नीतवान् । अनन्तरं तौ बहुकालं चर्चा कृत्वा एकां कार्ययोजनां निरूपितवन्तौ ।
तस्मिन् समये भारतीययुवकान् क्रान्तिकारिमार्गात् निवर्तयितुं 'न्याशनल इण्डियन् असोसियेशन्' नामिकां संस्थाम् आरब्धवन्तः आसन् आङ्ला: । एषः युवकः अपि तत्र गत्वा सदस्यः अभवत् ।
तस्मिन् समये इंग्लण्ड्देशे सचिवालयस्य शासनप्रमुखः सर् विलियम् कर्जन् वायली इति कश्चित् आसीत् । सः बहु दुष्टः आसीत् । अतः क्रान्तिकारिणः 'तस्य हननं करणीयम्' इति निश्चितवन्तः ।
तस्य युवकस्य पिता भारतदेशे आरक्षकाधिकारी आसीत् इति कारणेन कर्जन् वायली यदा भारते आसीत् तदा युवकस्य परिचितः जातः आसीत् । इङ्ग्लण्ड्देशे अपि कर्जन् वायली पूर्वपरिचयं स्मरन् तदा तदा तस्य युवकस्य कुशलं विचारयति स्म।
१९०९ तमे क्रिस्ताब्दे जुलैमासे प्रथमदिनाङ्के न्याशनल् इण्डियन् संस्थायाः वार्षिकोत्सवे कर्जन् वायलीवर्यस्य हननं तेन युवकेन करणीयमिति निश्चितम्। सः युवकः निश्चिते समये कार्यक्रमं गतवान् । तदा कर्जन्वायली सपत्नीकः कार्यक्रमं प्रति आगतवान् । एतं युवकं दृष्ट्वा सः एतस्य समीपम् आगतवान् । एषः युवकः किमपि रहस्यं वदन् इव बहु मन्दं सम्भाषणम् आरब्धवान् । तदा कर्जन्वायली तस्य अतिसमीपं गत्वा स्थितवान् । अनुक्षणं सः युवकः स्वकोशात् गोलकास्त्रं निष्कास्य तं हतवान् ।
क्षणाभ्यन्तरे तस्य बन्धनम् अभवत् । आंग्लन्यायालयेन तस्य मरणदण्डनं विहितम्। यदा न्यायालये वादः प्रचलन् आसीत् तदा सः युवकः उक्तवान् "यथा इङ्ग्लण्ड्देशम् आक्रम्य शासनं कर्तुं जर्मन्देशीयानाम् अधिकारः नास्ति, तथैव आंग्लानाम् अपि हिन्दुस्थानम् आक्रम्य शासनं कर्तुम् अधिकारः नास्ति । देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं शत्रूणां हननं न्याय्यमेव । तथापि मम मरणदण्डनम् एव विधातव्यं, येन सहस्राधिकाः भारतीयाः युवकाः ततः प्रेरणां प्राप्य इतोऽपि उग्ररूपेण सङ्ग्रामं कुर्युः" इति।
सः युवकः एवं प्रसिद्धः क्रान्तिकारी श्री मनदलाल-धीङ्ग्रा। तस्य अन्तिमपत्रे तेन लिखितम् आसीत् "मादृशः दुर्बलः, मन्दबुद्धिः पुत्रः मात्रे स्वरक्तात् ऋते अन्यत् कि दातुं शक्नोति ? अतः मातृभूम्यै तदेव समर्पयन् अस्मि । पुनः अहम् अस्याम् एव भूम्यां जन्म प्राप्य पुनश्च राष्ट्रार्थं प्राणार्पणं कुर्याम् इति भगवन्तं प्रार्थयामि" इति।
सम्भाषणसन्देश:, मे १९९५