पूर्वं कश्चन राजा आसीत् । कदाचित् सः तीव्रेण ज्वरेण पीडितः अभवत्। समर्था: राजवैद्याः आगत्य राज्ञः परीक्षणं कृतवन्तः । ज्वरः अत्यधिकः आसीत् इत्यतः ते 'तापशमनार्थ श्रीगन्धस्य लेपन करणीयम्' इति सूचितवन्तः ।
राज्ञी सेविकानां द्वारा श्रीगन्धकाष्ठखण्डान् आनायितवती । काश्चन सेविकाः पेषणम् आरब्धवत्यः । ताः सेविकाः हस्ते मृन्मयान् वलयान् धृतवत्यः आसन्। अतः पेषणसमये वलयानां शब्दः भवति स्म। ततः राज्ञः पीडा भवति स्म। राजा यद्यपि नेत्रे निमीत्य शयितवान् आसीत्, तथापि राज्ञी तस्य मुखस्य दर्शनात् एव पीडायाः अनुभवं ज्ञातवती ।
अतः सा सेविकाः सूचितवती "सर्वासां हस्ते एकः एव वलयः भवतु । अन्यान् वलयान् अपनयन्तु सर्वाः" इति। सेविकाः तथैव कृतवत्यः । ततः पेषणकार्यम् अनुवृत्तम् । किन्तु वलयानां शब्दः स्थगितः अभवत् ।
शब्दस्थगनं ज्ञातवान् राजा नेत्रे उन्मील्य राज्ञीं पृष्टवान् -"सेविकाः पेषणं स्थगितवत्यः वा?" इति।
"न । पूर्व ताः बहून् वलयान् धृत्वा कार्यं कुर्वत्यः आसन् । अतः महान् शब्दः भवति स्म। इदानीम् एकमात्रवलयं धृत्वा कार्यं कुर्वत्यः सन्ति। अतः शब्दः न श्रूयते" इति।
एतत् श्रुतवतः राज्ञः मनसि नूतनं तत्त्वम् एकं स्फुरितम् 'यदि अधिकसङ्ख्याकाः पदार्थाः भवन्ति तर्हि घर्षणम् उत्पद्यते। यदि च पदार्थसङ्ग्रहस्य निग्रहः क्रियते तर्हि शान्तिः प्राप्यते' इति । एतस्मात् तत्त्वात् प्रभावितः राजा ज्वरात् मुक्तेः अनन्तरं भोग-साधनादीनाम् उपयोगं न्यूनीकुर्वन्, प्रजाहितकार्यम् अधिकतया चिन्तयन् उत्तमं जीवनं यापितवान् ।
सम्भाषणसन्देश:, मे १९९५