कदाचित् महाराष्ट्रस्य जालनानगरे छत्रपतिशिवाजिमहोत्सवः आचर्यमाणः आसीत् । तदा सभायां कश्चित् युवकः धैर्येण स्वाभिप्रायं प्रकटितवान् । सः स्वभाषणे "महिला अबला न । सा पुरुषस्य अधीना अपि न । तया चतसॄणां भित्तीनां अन्तः एव तिष्ठन्त्या दुःखम् अनुभोक्तव्यं नास्ति । अस्माकं देशे बाल्यविधवानां स्थितिः तु शोचनीया वर्तते । कदाचित् महिला पथभ्रष्टा सती स्खलति चेत् तां सर्वे बहिष्कुर्वन्ति । दरिद्राणां रोगिणां विषये तु अस्माकं वात्सल्यमेव नास्ति । आचारस्य सम्प्रदायस्य वा व्याजेन हिंसां कुर्मः वयम् । अतः समाजे एतादृश-दुष्टाचरणानां निवारणं भवेत् । मानवीयता एव आचाराणां सम्प्रदायानां च निर्णायकं भवेत्" इति उच्चैः उक्तवान् । तस्य भाषणस्य महान् विरोधः दृष्टः तत्र ।
एतादृशाः वक्तारः समाजे बहवः भवन्ति, किन्तु तस्यां दिशि कार्य कुर्वाणाः जनाः बहु विरलाः । किन्तु अयं युवकः स्ववचनानुगुणमेव जीवनं कृतवान् अपि ।
१९०४ तमे वर्षे "भारत-सेवा-समाजः" नाम काचित् संस्था गोपालकृष्णगोखलेमहोदयेन आरब्धा । राष्ट्रमेव गृहम् इति भावनया तत्र कार्य करणीयम् आसीत् । अयं युवकः अपि तस्याः संस्थायाः कार्यकर्ता अभवत् ।
परस्परसहयोगेन सहकारेण च यदि सर्वैः कार्यं क्रियते तर्हि राष्ट्रस्य उन्नतिः शीघ्रं भविष्यति इति तस्य युवकस्य मनसि विचारः आसीत् । तदर्थं सः प्रथमतया 'हडप्सर् सहकारसङ्घम्' आरब्धवान् । अनन्तरम् बह्व्यः सहकारिसंस्थाः वित्तकोषः च तेन आरब्धाः ।
१९०६ तमे वर्षे पूनानगरे प्लेगरोगः सहस्राधिकजनान् अमारयत् । तस्मिन् समये रोगनिरोधार्थम् अयं युवकः शिबिराणि व्यवस्थाप्य प्लेग्-निरोधकौषधस्य प्रचारं वितरणं च कृतवान् । रुग्णानां चिकित्सार्थमपि कार्यं कृतवान् ।
तदा तस्य मनसि एकः विचारः आगतः 'यदि शिक्षिताः भारतीयाः महिलाः अनुवैद्याः स्युः तर्हि चिकित्साकार्यं इतोऽपि सुलभम् अभविष्यत्' इति । तदा तु महिलाः गृहात् बहिः एव न आगच्छन्ति स्म । तासां शिक्षणेन गृहव्यवस्था नष्टा भविष्यति, महिलानां नैतिकम् अधःपतनं भविष्यति इति समाजे चिन्तनम् आसीत् ।
सः युवकः महिलानां शिक्षणार्थम् उन्नत्यर्थं च 'सेवासदनं' नाम संस्थाम् आरब्धवान् । तद्द्वारा बहूनाम् अनाथमहिलानां, विधवानां च जीवने आशाकिरणान् उत्पाद्य निराशां प्राप्तवतीनां महिलानाम् आश्रयं कल्पितवान् ।
तस्य महिलाकल्याणविषये कियत् औत्कण्ठ्चम् आसीत् इति इयं घटना प्रदर्शयति । निरन्तरं कार्यकरणेन प्रवासेन च तस्य आरोग्यं बहु नष्टम् आसीत् । वयः अपि तत्र कारणम् आसीत् । विश्रान्त्यर्थं सः एकत्र आसीत्। तदा काचित् युवतिः तं द्रष्टुम् आगतवती । जर्जरितम् तस्य शरीरं दृष्ट्वा सा दुःखेन रोदनं कुर्वती "भवता मादृशीनाम् इतोऽपि बहूनां महिलानाम् अश्रुमार्जनं करणीयं खलु । भवता स्वस्य आरोग्यविषये अपि अवधानं दातव्यम्" इति वदन्ती तस्य पादयोः उपरि पुष्पाञ्जलिं प्रीत्या समर्प्य पादयोः नमस्कारं कृतवती । तदा सः तस्याः परिचयसन्दर्भं स्मृतवान् ।
तस्य मित्रस्य गृहे काचित् बालिका कर्मकरी आसीत् । पुनः पुनः तत्र गमनेन तस्य बालिकायाः परिचयः अभवत् । सः कदाचित् ताम् उक्तवान् -"भवती अपि शालाम् आगत्य पठितुं शक्नोति खलु" इति।
सा बालिका लज्जिता अभवत् । सा तत् न अङ्गीकृतवती । युवकः सः अपि स्वप्रयत्नं न त्यक्तवान् । दिनद्वयानन्तरं पुनश्च तां पृष्टवान् । तदा अपि सा न अङ्गीकृतवती । तस्य कोपः एव आगतः । सः तां केशेषु गृहीत्वा साक्षात् सेवसदनशालां नीतवान् । जनाः तस्य तादृशव्यवहारं दृष्ट्वा बहुधा तं निन्दितवन्तः, अपप्रचारमपि कृतवन्तः । किन्तु युवकः स्वकार्ये निश्चलः आसीत् ।
सा बालिका आरम्भदिनेषु रोदनं कृतवती । पश्चात् तत्रैव तस्याः समञ्जनम् अभवत् । अग्रे पठित्वा सा मुम्बयीनगरे एकस्मिन् विद्यालये शिक्षिका अपि अभवत् ।एतादृश्यः घटनाः तस्य जीवने बहु आसन् ।
तस्य अन्यत् अपि वैशिष्ट्यम् आसीत् । महत्सु कष्टेषु आपतितेषु अपि सः अङ्गीकृतम् कार्यं तु करोति स्म एव । सः चायपानं बहु करोति स्म । तेन सह धूमपानस्य अपि अभ्यासः आसीत् तस्य । तस्य बहूनि मित्राणि तस्य तं दुरभ्यासं न इच्छन्ति स्म । एतादृशः उदात्तपुरुषः अपि दुर्व्यसनस्य दासः खलु इति तेषां विचारः । किन्तु साक्षात् तं वक्तुं कस्यापि धैर्यं न आसीत् ।
एकदा कश्चित् स्नेहितः धूमपानसमये तम् उक्तवान् "मित्रवर ! भवता मम एकं वचनं पालनीयम् । भवतु वा ?" इति।
"तादृशं किं वा महत्त्वपूर्णम् वचनं तत् ? निश्वयेन पालयामि । वदतु तावत्" इति सः उक्तवान् ।
स्नेहितः उक्तवान् "अद्य आरभ्य भवता धूमपानं सम्पूर्णतया त्यक्तव्यम्" इति ।
सः युवकः एकवारं तं स्नेहितं दृष्टवान् । अपरक्षणे एव हसन् स्वहस्ते विद्यामानया धूमवर्तिकया दीर्घम् एकवारं धूमं स्वीकृत्य धूमवर्तिकां क्षिप्तवान् । तदनन्तरं सः कदापि जीवने धूमपानमेव न कृतवान् । सर्वेषु महत्तरराष्ट्रकार्येषु अपि तस्य एतादृशी एव दृढता आसीत् ।
यद्यपि सः बह्वीषु संस्थासु कार्यदर्शी अध्यक्षः वा आसीत्, तथापि स्वनिमित्तं कदापि धनस्य उपयोगं न कृतवान् । पूर्णं जीवनं दारिद्र्येण एव यापितवान् । किन्तु कदापि अन्यत्र तत् न प्रदर्शितवान् ।
कदाचित् तस्य कार्यदर्शी भोजनार्थं तेन सह तस्य गृहं गतवान् । भोजनसमये धरणार्थं आगताय अतिथये स्वस्य एकां एव वेष्टीं दत्तवान् । सा बहुधा छिन्ना जीर्णा च आसीत् । तदा एव कार्यदर्शी ज्ञातवान् यत् तस्य गृहे कीदृशं दारिद्र्यम् अस्ति इति ।
तस्य महापुरुषस्य नाम गोपालकृष्णदेवधरः इति । सः यद्यपि मौनं स्वसर्वस्वमपि राष्ट्राय समर्प्य भस्म अभवत् तथापि स्वकार्येण सः अस्माकं मध्ये अद्यापि प्रेरणां यच्छन् अस्ति एव।
सम्भाषणसन्देश:, नोव्हेंबर १९९५