यवनाः अस्माकं देशे बहुकालं यावत् शासनं कृतवन्तः । तदा देहलीमध्ये अपि तेषाम् एव शासनम् आसीत् । देहलीनगरे शाहजहान: शासनं कुर्वन् आसीत् । तस्य आस्थाने कश्चित् धर्मगुरुः आसीत् । सः संस्कृतस्य अध्ययनं कृत्वा सर्वान् हिन्दूधर्मग्रन्थान् अधीतवान् आसीत् । सः सर्वदा स्वपरिवारेण सह देशे सर्वत्र सञ्चारं करोति स्म । तस्मिन् समये हिन्दुपण्डितैः सह वादं कृत्वा तान् जयति स्म ।
वादे ये पराजिताः भवन्ति तैः इस्लाममतम् अङ्गीकरणीयम् इति तस्य नियमः आसीत् । हिन्दु-पण्डिताः इस्लांमत-विषये किमपि न जानन्ति स्म । अतः ते पराजिताः भवन्ति स्म ।
क्रमशः तस्य आगमनविषये ज्ञात्वा पण्डिताः सर्वे स्वक्षेत्रतः अन्यत्र गमनम् आरब्धवन्तः । सर्वत्र भीति: प्रसृता । अत्रान्तरे काचित् वार्ता प्रसृता यत् दक्षिणभारते कश्चित् महान् मेधावी वाग्मी पण्डितः अस्ति इति। जयपुरस्य राजा यवनधर्मगुरुणा सह वादं कर्तुं तस्मै आह्वानं प्रेषितवान् । महाराजस्य आह्वानम् अङ्गीकृत्य सः राजस्थानं गतवान् ।
तत्र सः पाठशालायां पाठनमपि आरब्धवान् । एकस्मिन् दिने सः पाठशालायां पाठयन् आसीत् । तस्मिन् समये तत्र यवनधर्मगुरोः शिष्याः आगताः । ते तं पण्डितम् उक्तवन्तः "अस्माकं गुरुः संस्कृते, फार्सिभाषायां, अन्यासु बहुषु भाषासु च परिणतः अस्ति । सः देहलीचक्रवर्तिनः आस्थानविद्वान् अपि अस्ति। सः भवतः नाम श्रुतवान् । सः भवता सह शास्त्रचर्चां कर्तुम् इच्छति" इति ।
तदा पण्डितः उक्तवान् - "महतः प्रमोदस्य विषयः एषः । अहमपि तादृशैः विद्वद्भिः सह शास्त्रचर्चां कर्तुम् इच्छामि। भवतां गुरुः देहलीचक्रवर्तिनः आज्ञापत्रम् आनीतवान् अस्ति । तदनुसारं भवतः गुरुणा सह वादं कृत्वा यः पराजयं प्राप्नोति तेन इस्लांमतस्वीकारः करणीयः इति नियमः अस्ति । तदनुसारं यदि भवतः गुरुः एव पराजितः भवति तर्हि सः हिन्दुधर्मं स्वीकर्तुं सिद्धः अस्ति वा? भवन्तः एतस्मिन् विषये भवतां गुरुं विचारयन्तु । यतः वादे नियमः तु सर्वदा द्वयोः विषये अपि समानरीत्या अन्वितः भवेत्" इति ।
पण्डितस्य धीरं गम्भीरं वचनं श्रुत्वा ते शिष्याः अधीराः अभवन् । तथापि ते - "तादृशी स्थितिः अस्माकं गुरोः अद्यपर्यन्तं कदापि नागता । अतः तद्विषये अधिकं चिन्तनीयं किमपि नास्ति" इति गर्वेण उक्तवन्तः ।
"अद्यपर्यन्तं तादृशी स्थितिः न आगता स्यात् । किन्तु इतःपरमपि न आगमिष्यति इति नास्ति खलु । अतः प्रथमं भवतां गुरुम् एतद्विषये पृच्छन्तु । अपि च न्यायनिर्णायकः अपि योग्यः एव स्यात् । अतः अस्माकं महाराजः, भवतां देहलीराजः वा न्याय-निर्णायकस्थाने स्थातुं शक्नोति । तद्विषये अपि भवतां गुरुं विचार्य स्थानमपि निश्चित्य मां सूचयन्तु । अहं तु सर्वदा सिद्धः" इति उक्तवान् पण्डितः ।
तदनुसारं जयपुरस्य राजभवने वाक्यार्थगोष्ठी आयोजिता । पण्डितः सरलं वेषभूषणं धृत्वा समयात् पूर्वमेव स्वस्थानम् अलङ्कृतवान् आसीत् । अनन्तरं सः यवनधर्मगुरुः महता आडम्बरेण तत्र आगतवान् ।
महाराजस्य सूचनानुसारं वाक्यार्थगोष्ठी आरब्धा । यवनधर्मगुरुः एव प्रथमं, हिन्दुधर्मग्रन्यानां खण्डनपुरस्सरं कुरान्ग्रन्थस्य विचाराः एव श्रेष्ठाः इति प्रतिपादयन् स्वस्य वादम् उपस्थापितवान् । तस्य वाक्शैलीं वादसरणिं च दृष्ट्वा सम्मिलिताः हिन्दवः सर्वे व्याकुलिताः अभवन् ।
तदा सः पण्डितः उत्थाय कुरान्ग्रन्थस्य खण्डनपुरस्सरं इस्लामतत्त्वानाम् अपेक्षया हिन्दुविचाराः एव श्रेष्ठतमाः इति युक्तियुक्तं प्रतिपादितवान् । तदा हिन्दवः सर्वे आनन्देन करताडनं कृतवन्तः ।
एतेन अपमानितः यवनधर्मगुरुः "भवता कुरान्ग्रन्थस्य विषये यथेच्छं वक्तुं न शक्यते। यः सम्यक् धर्मग्रन्थान् अधीतवान् सः एव सम्यक् वक्तुं शक्नोति । भवान् तु कुरान्विषये किमपि असम्बद्धं प्रलपन् अस्ति" इति उक्तवान् ।
वस्तुतः सः यवनधर्मगुरुः न जानाति स्म यत् एषः पण्डितः सम्यक् इस्लाममतग्रन्थानामपि अध्ययनं कृतवान् अस्ति इति । तस्य उत्तररूपेण पण्डितः "अहं स्वकीयं विचारं किमपि अत्र न प्रतिपादितवान् । भवतः प्राचीनाः धर्मगुरवः बहवः कुरान्ग्रन्थस्य अर्थम् एवमेव प्रतिपादितवन्तः सन्ति" इति वदन् तेषां ग्रन्यानां उल्लेखमपि कृतवान् ।
क्रमशः तत्र कोलाहलस्य वातावरणम् निर्मितम् अभवत् । अतः महाराजः "अद्य एषा गोष्ठी अत्रैव समाप्ता । श्वः अनुवर्तनं भविष्यति" इति घोषितवान् ।
अनन्तरदिने समये सर्वे जनाः सम्मिलितवन्तः । कोलाहलः यदि भवेत् तर्हि तस्य नियन्त्रणं करणीयम् इति उद्देशेन महाराजः व्यवस्थाम् अपि कृतवान् आसीत् । किन्तु यवनधर्मगुरुः एव सभां न आगतवान्। सः पूर्वदिने रात्रौ एव भीत्या कमपि अनुक्त्वा ततः पलायितवान् आसीत् ।
केषाञ्चित् दिनानाम् अनन्तरं देहलीतः आह्वानम् आगतं तस्मै पण्डिताय । महाराजः शाहजहानः तस्य पण्डितस्य प्रतिभां दृष्ट्वा प्रार्थितवान् यत् भवान् मम आस्थानस्य विद्वान् भवतु इति। सः पण्डितः अपि महाराजस्य प्रार्थनाम् अङ्गीकृत्य तत्रैव स्थितवान् । तस्य वासार्थं योग्या व्यवस्था कल्पिता ।
कदाचित् सः स्वगृहे उपविश्य किमपि लिखन् आसीत् । तदा जयपुरे पराजितः यवनधर्मगुरुः तस्य गृहम् आगतवान् । सः अन्तः आगत्य तस्य पादौ गृहीत्वा "भवता अहं रक्षणीयः" इति बहुधा प्रलापं कृतवान् ।
पूर्वदिने एव कस्यचित् अपराधस्य निमित्तं दण्डरूपेण महाराजः आज्ञां कृतवान् आसीत् यत् तस्य समग्रा सम्पत् अपि शासनेन स्वीकरणीया इति। अतः एव सः पण्डितस्य समीपम् आगतवान् आसीत् ।
पण्डितः यवनधर्मगुरवे अभयं दत्तवान् । अनन्तरदिने महाराजस्य समीपं गत्वा "धर्मगुरोः दण्डनं न भवतु" इति प्रार्थितवान् ।
तदा महाराजः उक्तवान् - "भवान् न जानाति इति मन्ये । एषः एव पूर्वं भवतः हननार्थं प्रयत्नं कृतवान् । अपि च अयं परमदुष्टः वञ्चकश्च" इति ।
तदा सः पण्डितः उक्तवान् "अहं सर्वं जानामि । तथापि शरणागतस्य रक्षणं मम आद्यं कर्तव्यम् । अतः एतस्य क्षमादानं करणीयम् भवता" इति । पण्डितस्य औदार्यं दृष्ट्वा सर्वे मूकाः अभवन् ।
महाराजः 'अस्तु' इति उक्त्वा धर्मगुरोः अपराधं क्षान्तवान् ।
सः प्रसिद्धः पण्डितः एव महाकविः, बहुशाखकोविदः, रसगङ्गाधरादि-शास्त्रग्रन्थानां रचयिता, गङ्गालहर्याः कर्ता 'पण्डितराज' बिरुदाङ्कितः श्री जगन्नाथपण्डितः ।
सम्भाषणसन्देश:,डिसेंबर १९९५