औरङ्गजेबः सिंहप्रियः । तदीये प्राणिसङ्ग्रहालये विविधप्रदेशेभ्यः आनीताः सिंहाः आसन्। तेषु कश्चन सिंहः बलवत्तमः आसीत्। तस्मिन् सिंहे औरङ्गजेबस्य विशेषप्रीतिः। 'मम सामर्थ्यस्य प्रतीकम् एषः' इति भावयति स्म सः।
कदाचित् औरङ्गजेबः राज्ञा जसवन्तसिंहेन सह विहारार्थं गतः प्राणिसङ्ग्रहालयसमीपम् अपि गतवान्। स्वस्य प्रीतिपात्रं सिंहं प्रदर्शयन् अभिमानेन उक्तवान् सः -"मदीय: एषः सिंहः बलेन अद्वितीयः अस्ति। एतत्सदृशः बलवान् सिंहः लोके अन्यः नास्ति" इति।
तदा राजा जसवन्तसिहः उक्तवान् -"महाराज ! एतादृशः न, इतोऽपि बलवत्तरः सिंहः मत्समीपे अस्ति" इति।
एतत् वचनम् अपमानकरम् अमन्यत औरङ्गजेबः। सः असन्तोषेण उक्तवान् "असम्भवम् एतत् । एतादृशः सिंहः लोके अन्यः भवितुं न अर्हति" इति।
तदा अपि जसवन्तसिंहः शान्तेन, किन्तु दृढेन स्वरेण उक्तवान् "मत्समीपे विद्यमानः सिंहः निश्चयेन इतोऽपि श्रेष्ठतरः" इति।
तदा औरङ्गजेबः कोपेन उक्तवान् -"जसवन्तसिंह ! तर्हि सिंहयोः परीक्षा भवतु। यदि भवतः सिंहः बलवत्तरः स्यात् तर्हि सः रक्तपिपासायुक्तं मम सिंहं सम्मुखीकरोतु। यदि भवतः सिंहस्य पराजयः भविष्यति तर्हि भवतः शिरः भूमौ पतिष्यति' इति।
जसवन्तसिंहः एतत् अङ्गीकृतवान् । अनन्तरदिने देहलीनगरस्य विशाले अङ्गणे सिंहयोः युद्धार्थं विशालं पञ्जरं स्थापितम्। सिंहयोः पराक्रमं द्रष्टुम् औरङ्गजेबः स्वयम् उपस्थितः आसीत्। बहवः जनाः अपि तत्र सम्मिलिताः आसन्।
युक्तसमये पृथ्वीसिंहनामकेन दशवर्षीयेण स्वपुत्रेण सह तत्र उपस्थितः अभवत् जसवन्तसिंहः।औरङ्गजेबः तं पृष्टवान् "भवतः सिंहः कुत्र ?" इति।
तदा जसवन्तसिंहः दशवर्षीयं स्वपुत्रं दर्शयन् उक्तवान् "मम सिंहः एषः एव। शक्तिपरीक्षारम्भः भवतु तावत्" इति।
भटाः औरङ्गजेबस्य आज्ञानुसारं पञ्जरे सिंहं बन्धविमुक्तं कृतवन्तः। बालकः पृथ्वीसिंहः आत्मविश्वासेन धैर्येण च एकैकं पदं दृढतया स्थापयन् सिंहसमीपं गतवान्। तस्य उग्रा दृष्टिः सिंहं दहति स्म इव।
वीरबालकस्य उग्रदृष्टिं सोढुम् अशक्नुवन् सिंहः भीतः सन् पुच्छम् अवनमय्य पृष्ठतः पदानि अस्थापयत्। भटाः सिंहं शूलेन चोदयन्तः पुनरपि अग्रभागं प्रति प्रेषितवन्तः। भटानां शूलपीडातः सिंहस्य क्रोधः प्रवृद्धः। सः बालकस्य उपरि आक्रमणार्थम् उद्युक्तः अभवत्।
झटति पार्श्वे अपसृत्य सिंहस्य हठात् आक्रमणात् आत्मानं रक्षन् पृथ्वीसिंहः सिंहं मारयितुं हस्तेन खड्गं गृहीतवान्।
तावता तेन जसवन्तसिंहस्य वीरगर्जनं श्रुतम्- "वत्स ! अलं खड्गप्रहारेण" इति। सर्वे आश्चर्येण जसवन्तसिंहं दृष्टवन्तः। बालकः पृथ्वीसिंहः अपि कटाक्षेण पितरं दृष्टवान्।
तदा जसवन्तसिंहः पुनः अवदत् "वत्स ! सिंहः निरायुधः। निरायुधेन सह आयुधेन युद्धं न उचितम्। अन्याय्यम् एतत्" इति।
पृथ्वीसिंहः खड्गं पार्श्वे अक्षिपत् । मूर्तिमान् पौरुषः इव शौर्येण गर्जन् सः सिंहं दंष्ट्रे गृहीतवान् । क्षणाभ्यन्तरे एव सः सिंहं विदार्य अक्षिपत्।
रक्तरञ्जितदेहः पृथ्वीसिंहः पञ्जरात् बहिः आगतवान्। जसवन्तसिंहः धावन् गत्वा पुत्रं प्रेम्णा अभिमानेन च आलिङ्गितवान्।
जनाः सर्वे सन्तोषेण करताडनं कुर्वन्तः 'जयतु जयतु, पृथ्वीसिंहः' इति जयघोषं कृतवन्तः।