पूर्व कश्चन सज्जनः आसीत् । सः कदापि कस्यापि अहितं न करोति स्म । सर्वदा परहितम् एव चिन्तयति स्म । अतः सात्त्विकजीवनबलात् तेन विशिष्टा शक्तिः प्राप्ताः आसीत्। देहरहितान् अपि देवता-पिशाचादीन् द्रष्टुं तस्य सामर्थ्यम् आसीत् ।
कदाचित् सः कार्यनिर्मित्तम् अन्यग्रामं गच्छन् आसीत् । तदा मार्गे तेन काचित् क्षुद्रदेवता दृष्टा। तस्याः दर्शनात् एव सः सात्त्विकः ज्ञातवान् यत् एषा काचित् साङ्क्रामिकरोगस्य देवता इति ।
सः तां नमस्कृत्य पृष्टवान् -"भवती का ? कुत्र च गच्छन्ती अस्ति ?" इति । तदा सा देवता उक्तवती "अहं प्लेगरोगस्य अधिदेवता । पार्श्वस्थं ग्रामं प्रति गच्छन्ती अस्मि" इति।
'प्लेगरोगाधिदेवता यं ग्रामं प्रविशति तस्मिन् ग्रामे महती जीवहानिः भविष्यति' इति जानाति स्म सः सात्त्विकः । किन्तु तस्याः देवतायाः गमनं निवारयितुं तु तस्य सामर्थ्यं न आसीत् । अतः सः ग्रामस्य हानिं जानन् अपि तां निवारयितुम् अशक्नुवन् मौनम् अग्रे गतवान् ।
प्लेगदेवता ग्रामं प्रविष्टवती। सर्वत्र प्लेगरोगः प्रसृतः । रोगग्रस्ताः बहवः मरणं प्राप्तवन्तः । सात्त्विकः स्वप्राणापायम् अपि अविगणय्य जनानां सेवां कृतवान् । रोगप्रसारस्य निवारणार्थं यद्यत् आवश्यकं तत्सर्वं कृतवान्।
रोगः पार्श्वग्रामेषु न प्रसरेत् इत्यतः सः समीपस्थेषु ग्रामेषु रोगप्रतिबन्धकोपायान् कृतवान् । कदाचित् एतादृशं कार्यं समाप्य स्वग्रामं प्रति गच्छन् आसीत् सः।
तावता ग्रामात् निर्गता प्लेगरोगाधिदेवता तस्य अभिमुखम् आगता । तां पृष्टवान् सात्त्विकः "तृप्ता खलु भवती ? भवत्याः कार्य समाप्तं खलु ?" इति ।
तदा सा देवता शान्तस्वरेण उक्तवती "वत्स ! अलं कोपेन ! वयं सर्वे विधिनियमाधीनाः खलु ? अहं कुत्रापि स्वयं न प्रविशामि । यत्र जनाः स्वच्छतां न रक्षन्ति तत्रैव मम प्रवेशः । जनाः अस्वच्छतादिभिः एव मां स्वागतीकुर्वन्ति" इति ।
"तदस्तु, एतस्मिन् ग्रामे कति जनान् यमसदनं प्रेषितवती भवती ?" इति पृष्टवान् सात्त्विकः।"चत्वारिंशजनान्" इति उत्तरं दत्तवती देवता।
एतत् श्रुतवतः सात्त्विकस्य महान् कोपः आगतः । यतः शताधिकानां जनानां मरणं सः प्रत्यक्षं दृष्टवान् आसीत् । अतः सः क्रोधमिश्रितेन स्वरेण पृष्टवान्, किम् एतत् असत्यकथनं भवत्याः ? ग्रामे शताधिकाः जनाः मृताः । भवती वदति अहं 'चत्वारिंशजनानां मरणस्य कारणम्' इति । सर्वथा अनुचितम् एतत्" इति ।
तदा सा प्लेग्रोगाधिदेवता मन्दहासपूर्वकम् उक्तवती "शताधिकाः जनाः मृताः इति तु सत्यम् एव । किन्तु मत्कारणतः - तन्नाम रोगकारणतः चत्वारिंशज्जनाः मृताः इत्यपि सत्यम् एव । रोगकारणतः तावन्तः एव मृताः । अन्ये सर्वे रोगभीतिकारणतः मृताः । मया असत्यं किमपि न उक्तम्" इति ।
सम्भाषणसन्देश:, डिसेम्बर १९९४