"श्रीमन् ! अहं कश्चन यात्रिकः। ऐदम्प्राथम्येन एतं देशम् आगतवान् अस्मि । एतस्य देशस्य प्रधानामात्यः द्रष्टव्यः इति मम इच्छा । कृपया तस्य वासस्थलं प्रति भवान् मां नेतुं शक्नुयात् वा ?" इति अभिमुखम् आगच्छन्तं कञ्चित् वृद्धं पृष्टवान् कश्चन विदेशीयः।
"अवश्यं नेष्यामि । माम् अनुसरतु तावत्" इति उक्त्वा ततः प्रस्थितवान् सः वृद्धः । विदेशीयः यात्रिकः तम् अनुसृतवान् ।
"अवश्यं नेष्यामि । माम् अनुसरतु तावत्" इति उक्त्वा ततः प्रस्थितवान् सः वृद्धः । विदेशीयः यात्रिकः तम् अनुसृतवान् ।
तस्य विदेशीयस्य नाम ह्यूयेन्त्साङ्ग: इति । सः मौर्यवंशीयानां राजधान्याः पाटलीपुत्रस्य ख्यातिं बहुधा श्रुतवान् आसीत् । 'जगद्विख्यातः असाधारणपाण्डित्यवान्, साहसी, महाबुद्धिमान् चाणक्यः प्रत्यक्षं द्रष्टव्यः' इति तस्य प्रबला इच्छा आसीत् । अतः एव सः पाटलीपुत्रम् आगत्य चाणक्यम् अन्विष्यन् गङ्गातीरं गतवान् आसीत् । तत्र केचन स्नानं कुर्वन्तः आसन् । पुनः केचन सन्ध्यावन्दनमग्ना: आसन् । अन्ये केचन मन्त्रपठनरताः आसन्।
'कं पृच्छामि चेत् मम इष्टार्थः सिद्ध्येत् ?' इति चिन्तयन् ह्यूयेन्त्साङ्गः क्षणकालं तत्रैव स्थितवान् आसीत्। अल्पे एव काले सर्वे स्वकर्तव्यं समाप्य एकैकशः निर्गताः। अन्ते कृष्णवर्णीयः कृशकायः कश्चन वृद्धः अवशिष्टः। सः अपि यदा ततः प्रस्थितः तदा तं चाणक्यवसतिविषये पृष्टवान् आसीत् ह्यूयेन्त्साङ्गः ।
गङ्गातीरतः निर्गतौ तौ नगरभागम् अतिक्रम्य अरण्यभागं प्रविष्टवन्तौ । तदा ह्यूयेन्त्साङ्गस्य मनसि कश्चन सन्देहः आगतः 'एषः वृद्धः माम् अन्यत्र कुत्रापि नयन् न स्यात् खलु ?' इति । तथापि सः किमपि अवदन् मौनं वृद्धम् अनुसरन् आसीत् ।
अल्पे एव काले तौ एक कुटीरं प्राप्तवन्तौ। वृद्धः कुटीरस्य द्वारम् उद्घाट्य अन्तः गतवान्। ह्यूयेन्त्साङ्गः बहिः एव स्थितवान् । किञ्चित्कालानन्तरम् अपि वृद्धः यदा बहिः न आगतः तदा ह्यूयेन्त्साङ्गः तम् उद्दिश्य उच्चस्वरेण पृष्टवान् "आर्य ! मम प्रार्थना विस्मृता वा भवता ?" इति।
तदा सः वृद्धः बहिः आगत्य विनयेन "बन्धुवर्य । भवतः प्रार्थना न विस्मृता मया। मौर्यसाम्राज्यस्य प्रधानामात्यः अहं भवन्तं स्वागतीकुर्वन् अस्मि । कृपया अन्तः आगच्छतु तावत्" इति उक्तवान् ।यात्रिकः ह्यूयेन्त्साङ्गः आश्चर्यम् अनुभवन् अन्तः गत्तवान् ।
कुटीरे वैभवद्योतकानि वस्तूनि सर्वथा न आसन् । एकत्र जलकलशः, अपरत्र समिधः काष्ठानि च । अन्यत्र कटः, लेखनसामग्र्य:, केचन ग्रन्था: च तत्र दृश्यन्ते स्म ।
चाणक्यस्य प्रार्थनाया: अनुगुणं ह्यूयेनत्साङ्ग: कटे उपविष्टवान् । तस्य मनसि इतोऽपि सन्देहः आसीत् एव 'वानप्रस्थाश्रमी एषः असत्यं वदन् स्यात् वा?' इति ।
चाणक्यस्य प्रार्थनाया: अनुगुणं ह्यूयेनत्साङ्ग: कटे उपविष्टवान् । तस्य मनसि इतोऽपि सन्देहः आसीत् एव 'वानप्रस्थाश्रमी एषः असत्यं वदन् स्यात् वा?' इति ।
तस्मिन् एव समये सम्राट् चन्द्रगुप्तः सेनाधिकारिभिः सह आगत्य कुटीरं प्रविश्य वृद्धं नमस्कृतवान् ।
तं दृष्ट्वा चाणक्यः "वत्स । राजकार्यविषये चर्चयितुम् इदानीं मम समयः नास्ति । एषः विदेशीयः यात्रिकः अतिथित्वेन आगतः अस्ति। अतः इदानीम् एतं नीत्वा अतिथिगृहे वासार्थं व्यवस्थां कारयतु। श्वः सायङ्काले पुनः एतम् अत्र आनयतु" इति चन्द्रगुप्तम् उक्त्वा ह्यूयेन्त्साङ्गं चन्द्रगुप्तेन सह प्रेषितवान् ।
अनन्तरदिने सायं ह्यूयेन्त्साङ्गः चन्द्रगुप्तः च चाणक्यस्य कुटीरम् आगत्य अन्तः प्रविष्टवन्तौ। चाणक्यः तत्काले गाम्भीर्येण किमपि चिन्तयन् लिखन् उपविष्टवान् आसीत् । पुरतः दीपः ज्वलन् अस्ति। चन्द्रगुप्तः ह्युयेन्त्साङ्गः च कटे उपविष्टवन्तौ । किञ्चित्कालानन्तरं चाणक्यः लेखनं स्वगयित्वा पुरतः स्थितं दीपं निर्वाप्य अपरं दीपं प्रज्वाल्य ह्यूयेन्त्साङ्गं पृष्टवान् - "मित्रवर! अस्माकं देशः किं भवते अरोचत ? अस्माकं देशस्य विषये भवतः अभिप्रायः कः ?" इति ।
"अत्र सर्व विचित्र विलक्षण च" इति उक्तवान् ह्यूयेन्त्साङ्गः । "तादृशम् अत्र कि दृष्टं भवता ?" इति पृष्टवान् चाणक्यः । "ज्वलन्तं दीपं निर्वाप्य अपरः दीपः प्रज्वाल्यते खलु ? इतोऽपि विचित्रतरं लोके अन्यत् किं स्यात् ?" इति उक्तवान् ह्यूयेन्त्साङ्गः ।
तदा चाणक्यः मन्दहासपूर्वकम् उक्तवान् "मित्रवर ! अत्र व्यवहारे विलक्षणता का अस्ति ? सर्वं न्यायोचितम् अस्ति। भवान् यदा अत्र आगतवान् तदा अहं राजकार्ये मग्न: आसम् । अतः भाण्डागारधनात् क्रीतस्य तैलस्य उपयोगेन दीपः ज्वालितः आसीत् । किन्तु इदानीं भवता सह यत् सम्भाषणं क्रियते तत् वैयक्तिकम् । अतः मदीयं दीपं ज्वालितवान् अस्मि" इति।
एतत् श्रुत्वा ह्यूयेन्त्साङ्गः अत्याश्चर्यम् अनुभवन् 'नमो गुणनिधये । नमो धर्ममूर्तये।' इति वदन् चाणक्यं साष्टाङ्गं नमस्कृतवान् ।
सम्भाषणसन्देश:, सप्टेम्बर १९९४