कश्चन दारुहारः स्वपौत्रेण सह काष्ठ-कर्तनार्थं वनं गतवान् । वने विभिन्नाकाराः वृक्षाः आसन् । पौत्रस्य तत् प्रथमं वनगमनम् आसीत् इत्यतः सः दारुहारः तेषां विषये पौत्रं बोधयन् आसीत् । सः अवदत् "पश्य ! एषः स्थूलः वृक्षः । एतस्य काष्ठेन काष्ठफलकानि निर्मीयन्ते । तैः फलकैः द्वाराणि, उत्पीठिकाः, काष्ठभित्तिकाः इत्यादयः निर्मीयन्ते ।"
"एते वक्राः वृक्षाः अपि उपयोगिनः भवन्ति किम् ?" - पौत्रः अपृच्छत् ।
"आम्। निश्चयेन । एतादृशानां वृक्षाणां काष्ठैः नौकायाः बाह्यानि वक्राङ्गानि निर्मायन्ते" इति अबोधयत् पितामहः । किञ्चिद्दरे स्थितान् उन्नतान् वृक्षान् दर्शयन् सः पौत्रम् अवदत् "एतैः उन्नतैः वृक्षैः नौकायां यः दिङ्नियन्त्रकः स्तम्भः भवति सः, ध्वजस्तम्भः वा निर्मास्यते" इति ।
"आम्" इति सम्मतिं दर्शितवान् पौत्रः। स च अग्रे विद्यमानं कश्चित् वृक्षं दृष्ट्वा पितामहं पृष्टवान् -"एषः वृक्षः न स्थूलः, न वा वक्रः, न च उन्नतः। एतस्य उपयोगः नौकानिर्माणार्थं भवितुं न अर्हति । अतः एतं वृक्षं किम् इन्धनार्थं कर्तयेव ?" इति ।
तस्य स्कन्धे हस्तं स्थापयित्वा दारुहारः अवदत् -"आदौ तं स्थूलं शुष्कं वृक्षं कर्तयेव । अनन्तरं चिन्तयेव अस्य विषये" इति । अस्तु इति पौत्रः अङ्गीकृतवान् । स्थूलवृक्षं कर्तयित्वा श्रान्तः पौत्रः विश्रान्तिम् इच्छन् पितामहं प्रार्थितवान् 'उप-विशाव किञ्चित्' इति ।
पितामहः तं पुनः तेन दर्शितस्य वृक्षस्य समीपं नीत्वा छायायाम् उपवेशितवान् । किञ्चित् विश्रम्य सः पौत्रम् उक्तवान् "पश्य ! एषः वृक्षः निरुपयोगी इति मत्त्वा इन्धनार्थं कर्तयेव इति त्वया उक्तम् आसीत् । किन्तु अधुना तस्य छायायाम् एव विश्रान्तिं प्राप्तवान् खलु त्वम् । अतः सर्वदा त्वया स्मर्तव्यं यत् कस्य अपि वस्तुनः इव जनस्य अपि उपयोगिता निरुपयोगिता वा सहसा न निर्णेतव्या इति । कस्मिन् कीदृशाः गुणाः सन्ति, ते च कथम् उपकारिणः भवेयुः इति गच्छता कालेन अनुभवेन च ज्ञायेरन्। अतः कोऽपि जनः वस्तु वा क्षणेन न उपेक्षणीयम्" इति ।
सम्भाषणसन्देशः, ऑगस्ट २०१८