रवीन्द्रनाथटागोरवर्यः यदा नोबेल्प्रशस्तिं प्राप्नोत् तत्कालीना घटना एषा । नोबेल्प्रशस्ति-दात्री संस्था रवीन्द्रनाथवर्यं तन्त्रीवार्तया असूचयत् यत् भवता गीताञ्जलिनिमित्तं साहित्यक्षेत्रीया नोबेल्प्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति इति ।
रवीन्द्रनाथवर्यः एतां वार्तां श्रुत्वा सन्तोषं तु प्राप्तवान्, किन्तु ताम् अन्यान् श्रावयितुं कमपि उत्साहं न दर्शितवान्। ततः सप्ताहाभ्यन्तरे पत्रिकासु एषा वार्ता प्रकाशिता। ऐदम्प्राथम्येन भारतीयेन प्राप्ता अत्युच्चप्रशस्तिः एषा इति वदन्त्यः पत्रिकाः रवीन्द्रनाथवर्यस्य प्रशंसां बहुधा कृतवत्यः ।
तस्मिन् काले रवीन्द्रनाथवर्यः शान्तिनिकेतने निवसति स्म । पत्रिकाद्वारा वार्तां ज्ञातवन्तः पञ्च शताधिकाः जनाः शान्तिनिकेतनं गतवन्तः । अभिनन्दनसभा प्रवृत्ता । सभायां बहूनि मधुरखाद्यानि वितीर्णानि । 'बङ्गालस्य वरपुत्रः' 'साहित्यक्षेत्रस्य ध्रुवनक्षत्रम्' 'भारतमातुः कीर्ति-हेतुः' इत्यादिभिः वचनैः तस्य प्रशंसा बहुभिः कृता। जयघोषाः अपि बहुधा प्रवृत्ताः ।
रवीन्द्रनाथवर्येण सर्वमपि मन्दहासपूर्वकं स्वी-कृतम् । न अत्युत्साहः प्राप्तः, न वा नीरस-प्रतिस्पन्दः दर्शितः । सर्वेषाम् अभिमानिनां निर्गमनस्य अनन्तरं कश्चन आप्तः तम् अपृच्छत् -"महोदय ! एतावन्तः जनाः आगत्य अभिनन्दनं कृतवन्तः । भवतः प्रशंसा बहुधा कृता । सर्वे महता सन्तोषेण आसन्। किन्तु भवान् तु स्थित-प्रज्ञः इव व्यवहृतवान् । तेषाम् आगमनं निमित्तीकृत्य शान्तिनिकेतने विशेषभोजनं वा व्यवस्थापनीयम् आसीत् । आगतानां विशेष-सत्कारः करणीयः आसीत्..." इति ।
तदा रवीन्द्रनाथवर्यः शान्ततया अवदत् -"गीताञ्जलिपुस्तकं तु बहुभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वमेव प्रकाशितम् आसीत् । अद्य आगतेषु कोऽपि तत् पुस्तकं न पठितवान् एव । तस्य वैशिष्ट्यमपि केनापि न अवगम्यते । एतादृशं पुस्तकं पठित्वा अवगत्य तत्रत्याः गुणाः ग्रहीतव्याः इत्यत्रापि नास्ति आस्था कस्यापि । नोबेल्प्रशस्तिः प्राप्ता इति वार्तां पठित्वा श्रुत्वा च अभिनन्दनाय आगताः आसन् ते । वस्तुतः तेषाम् अभिनन्दनं किं कृत्यै ? अथवा किं कृतिकाराय ? न । उभयोः कृते अपि न । अभिनन्दनम् आसीत् नोबेल्पुरस्काराय । यत् अभिनन्दनं कृत्यै कृतिकाराय वा न स्यात् तादृशेन अभिनन्दनेन कथं सन्तोषः प्राप्येत ? शिष्टाचारपालनाय मया अभिनन्दनावसरे सुमुखता दर्शिता, तावदेव" इति ।
सम्भाषणसन्देशः, जून् २०२०