कदाचित् कस्यचित् तरुणस्य विवाहः निश्चितः । गार्हस्थ्य-जीवनं कथं भवेत् इति विषये मार्गदर्शनं प्राप्तुं सः कबीरवर्यस्य गृहं गतवान् । स्वस्य विवाहनिश्चयवार्ता श्रावयित्वा सः गार्हस्थ्य-जीवनविषये मार्गदर्शनं क्रियताम् इति प्रार्थितवान् ।
'किञ्चित्कालम् उपविश्यताम्' इति तम् उक्त्वा कबीरः पत्नीम् अवदत् - "कञ्चित् दीपं प्रज्वाल्य आनीय मम पुरतः स्थापय" इति ।
सः आसीत् मध्याह्नकालः । सर्वत्र महान् प्रकाशः आसीत् एव । तथापि कबीरस्य पत्नी पत्युः आदेशं पालयन्ती दीपम् आनीय कबीरस्य पुरतः स्थापितवती ।
किञ्चिदनन्तरं सा क्षीरचषकद्वयं गृहीत्वा आगत्य एकैकस्मै एकैकं चषकं दत्तवती । उभौ अपि क्षीरस्य पानम् आरब्धवन्तौ । अल्पस्य क्षीरस्य सेवनात् एव सः तरुणः अवगतवान् यत् क्षीरे लवणं स्थापितं, न तु शर्करा इति। सः कबीरस्य मुखं दृष्टवान्। कबीरः तु आनन्देन एव क्षीरस्य पाने मग्नः आसीत् ।
तावता कबीरस्य पत्नी पृष्टवती "क्षीरे शर्करा पर्याप्तमात्रेण अस्ति किम् ? किमहं शर्करां पुनरपि आनयानि ?" इति ।
"क्षीरं स्वादु अस्ति । पुनः शर्करा न आवश्यकी" इति अवदत् कबीरः । ततः पत्नी कार्यार्थम् अन्तः गतवती ।
किञ्चिदनन्तरं कबीरः तं तरुणं पृष्टवान्- "गार्हस्थ्य-जीवनं कथं भवेत् इति विषये मार्गदर्शनं प्राप्तं नु त्वया ?" इति ।
"तत्रभवता किमपि न बोधितमेव । एवं स्थिते मया किं वा प्राप्येत ?'' इति अवदत् तरुणः ।
"मया सर्वमपि बोधितम् । भवता तत् न लक्षितं, तावदेव । महति प्रकाशे सत्यपि मया पत्नी उक्ता- दीपम् आनय इति । प्रकाशे दीपस्य न आवश्यकता इति जानती अपि मम पत्नी दीपम् आनीय मम पुरतः स्थापितवती । क्षीरे शर्करायां योजनीयायां, लवणं योजितम् इति मया अपि ज्ञातम् एव । अहं जानामि यत् कापि बुद्धया क्षीरे लवणं न योजयेत् इति । अतः मया तूष्णीं स्थितम् । एवम् आवाम् अन्यस्य प्रमादान् सहावहे । परस्परदोषारोपः कदाचिदपि न क्रियते आवाभ्याम् । सर्वदा औदार्यम् अवलम्ब्यते । अतः एव महत्यां विपदि उपस्थितायाम् अपि अस्मदीयं कुटुम्ब-जीवनं स्वस्थं तिष्ठति । एतदेव गृहस्थ-जीवनस्य परमं रहस्यम् । एतत् ज्ञात्वा यः एतदनुगुणतया व्यवहरेत् तस्य गार्हस्थ्य-जीवनं सुखमयमेव स्यात् । यः एतत् न अनुतिष्ठेत् सः बहुधा कष्टम् अनुभवेत्" इति विवृतवान् कबीरः ।
तरुणः कबीराय कृतज्ञतां समर्प्य ततः निर्गतवान् ।
सम्भाषणसन्देशः, ऑक्टोबर २०१६