दक्षिणभारते काञ्चीनगरे कश्चन विशालः यज्ञः समायोजितः आसीत् । तस्य प्रवेशद्वारे एकदा कश्चन पारावतः म्लानमुखः अतिष्ठत् । यज्ञे भागं ग्रहीतुं श्रीविष्णुना समम् आगतः तन्निकटवर्ती पक्षिराजः गरुडः तं दृष्ट्वा अपृच्छत् "भोः पारावत ! भवतः मुखस्य म्लानतायाः किं कारणम् ?" इति ।
पारावतः कथितवान् "मृत्युदेवता यमराजः किञ्चित् पूर्वम् अत्र यज्ञसभां प्रविशन् ममोपरि वक्रतया दृष्टिपातम् अकरोत् । अतः अद्य मम मृत्युः सुनिश्चितः इति प्रतिभाति" इति ।
तदा सरलहृदयेन गरुडेन निगदितं "चिन्ता मास्तु । अहं ध्वनिगत्या कतिपयैः एव क्षणैः भवन्तं पारेसहसहस्रयोजनं नीत्वा देवतात्मनः सुमेरुपर्वतस्य कन्दरां प्रापय्य सुरक्षितं करिष्यामि" इति ।
इदं श्रुत्वा कपोतः प्रसन्नमुखः अभवत् । सः उत्फुल्लनयनः सन् मौनेन स्वसम्मतिं सूचितवान् । अनन्तरं तं स्वपृष्ठम् आरोप्य गरुडः सुदूरवर्तिनः स्वर्णिमशिखर-मण्डितस्य सुमेरुवर्पतस्य गहनाम् अन्तरालकन्दरां प्रापय्य प्रत्यागतः ।
यज्ञसभातः निष्क्रामन् यमराजः सहजरूपेण द्वारे स्थितं गरुडं पृष्टवान् "भोः गरुड कश्चन कपोतः स्थितः आसीत् अत्र । इदानीं सः कुत्र गतः ?" इति ।
स्मितमुखः गरुडः अवदत् - "भवदीयजिज्ञासायाः कारणं किमस्ति ? किम् अधुनैव भवान् तं हन्तुकामः अस्ति ?" इति ।
तदा यमराजः अवदत् - "विधिना पूर्वमेव निर्णीतम् अस्ति - एतस्मिन् एव क्षणे तस्य मरणं सम्भवेत् इति । एतत् तस्य भालपट्टे अङ्कितं विलोक्य मम मनसि काचित् आश्चर्यपूर्णा जिज्ञासा समजायत । अतः पृष्टं मया" इति ।
वैनतेयः पुनः अपृच्छत्- "कीदृशी जिज्ञासा भवतः ?" इति ।
तदा यमः अवदत् "तस्य मृत्युः कतिपयक्षणानन्तरं पारेसहस्त्रयोजनं गहनतमासु सुमेरुकन्दरासु एकेन बिडालेन सम्पादनीयः अस्ति । सच कपोतः अत्र काञ्चीपुरे तिष्ठन् आसीत् । कथमिदं सम्भवेत्, यतः महता वेगेन उत्पत्य अपि पारावतः तावद्दरं गन्तुं समर्थो न भवेत् इति चिन्ता आसीत् मम "ו
पक्षिराजो गरुडः यमस्य कथनं श्रुत्वा दीर्घम् निःश्वस्य अवदत् - "हा हन्त । भगवन् मृत्युदेव ! बलीयसी भवितव्यता भवति । मृत्युदेवस्य भवतः कुटिल-कटाक्षेभ्यः रक्षितुं स्ववेगदर्पण अहमेव तं दीनं कतिपय-क्षणेभ्यः प्राक् परमसुदूरवर्तिनीं सुमेरुकन्दरां प्रापितवान् अस्मि । भवतः सङ्कल्पं विफलीकर्तुम् इच्छता मया परोक्षतया भवतः एव साहाय्यं कृतम् । सः तपस्वी पारावतः दुष्टेन बिडालेन निहतः अस्ति एतावता" इति ।
पार्श्वस्थं महिषम् आरोहन् यमदेवः अवदत् -बलीयसीयं भवितव्यता सखे स्वकार्यहेतोश्चिनुते सहायकम्।
सम्भाषणसन्देशः,सप्टेम्बर् २००६