पूर्वं कश्चन राजा आसीत्। सः देवभक्तः। बहूनि मन्दिराणि तेन निर्मितानि । तस्य धार्मिकश्रद्धां जनाः बहुधा प्रशंसन्ति स्म । तं द्रष्टुम् आगताः बहवः वदन्ति स्म "भवान् यानि धार्मिककार्याणि करोति ततः भवतः स्वर्गप्राप्तिः निश्चिता । महापुण्यशाली भवान्" इति। एतस्य अवणात् राजा महान्तं सन्तोषं प्राप्नोति स्म ।
जनाः प्रशंसां कुर्युः इति इच्छा प्रबला आसीत् तस्मिन् । अतः यः यः तं द्रष्टुम् आगच्छेत् तस्य तस्य पुरतः सः आत्मना कृतानां कार्याणां विवरणम् उपस्थापयति स्म । तत् श्रुत्वा ये प्रशंसा कुर्युः तान् बहुधा सत्करोति स्म सः । अतः तं द्रष्टुम् आगताः सर्वे तस्य प्रशंसां कुर्वन्ति स्म एव ।
कदाचित् कश्चन संन्यासी तं द्रष्टुम् आगतः । राजा तस्य पुरतः आत्मना कृतानि कार्याणि विस्तरेण श्रावितवान् । एतत् शान्ततया श्रुत्वा स संन्यासी अवदत् - "भवता यानि कार्याणि कृतानि तानि सर्वाणि प्रयोजनहीनानि । ततः किमपि न प्राप्नोति भवान्" इति ।
एतस्य श्रवणात् राज्ञा महत् आश्चर्यं प्राप्तम्। सः अवदत् - "सर्वे वदन्ति यत् भवता स्वर्गवास-सुखमेव प्राप्येत इति। भवान् तु वदति भवता किमपि न प्राप्स्यते इति। कथम् एतत् ?" इति ।
"भवता स्वर्गवाससुखं प्राप्येत इति ये उक्तवन्तः ते सर्वे भवन्तं संस्तुत्य किमपि प्रयोजनं प्राप्तुम् इच्छन्ति स्म । अतः ते प्रशंसार्थं तथा अवदन् । भवान् तु फलकामनया कार्याणि अकरोत् । तानि सत्कर्मत्वेन न परिगण्यन्ते....
"सत्कर्माणि नाम कानि ? राजा अपृच्छत्।
तदा संन्यासी अवदत् "फलप्राप्तीच्छां विना यानि उत्तमानि कार्याणि क्रियेरन् तानि एव सत्कर्माणि भवेयुः । अस्मिन् लोके प्रशंसां, पर लोके स्वर्गसुखं च प्राप्तुम् इच्छन् भवान् यानि कर्माणि कृतवान् तानि दुष्टफलदायीनि न स्युः चेदपि सत्फलं तु न यच्छेयुः। अतः यत् क्रियेत तत् निःस्वार्थभावनया कर्तव्यनम् । जनानाम् उपकारः यतः स्यात् तादृशानि कार्याणि करणीयानि तानि दृष्ट्वा यदि केचन प्रशंसां कुर्युः तर्हि अपि भवता समचित्तेन भवितव्यम् । येभ्यः कार्येभ्यः मनसः आत्मनः च संस्कारः भवेत् तानि एव उत्तमानि कार्याणि । यतः विकृतिः उत्पद्येत तत् न हि श्रेष्ठम् । प्रशंसाप्राप्तीच्छा अपि विकृतिरूपा एव । अतः तादृशीम् इच्छां परित्यज्य शुद्धेन हृदयेन प्रजाहित-कार्याणि कुरु । ततः तव श्रेयः सिद्धयेत्" इति ।
एतस्मात् राज्ञा ज्ञानोदयः प्राप्तः । सः सत्कार्य-सङ्कल्पं कृत्वा तं संन्यासिनं भक्त्या नमस्कृतवान् ।
सम्भाषणसन्देश:, सप्टेम्बर २०२०